Matura rozszerzona biologia maj 2025 arkusz + PDF

Krótki opis zadań ze stron arkusza, w kolejności stron.

• Strona 3: Zadanie 1: Rybonukleaza zbudowana z 124 reszt aminokwasowych, poddana działaniu β-merkaptoetanolu i mocznika, traci aktywność, a po usunięciu tych substancji odzyskuje ją. Ilustracja przedstawia denaturację i renaturację enzymu. Zadanie 1.1: Oceń prawdziwość stwierdzeń dotyczących doświadczenia. Zadanie 1.2: Rozstrzygnij, czy mostki disiarczkowe stabilizują strukturę trzeciorzędową czy czwartorzędową rybonukleazy.
• Strona 4: Zadanie 2: Opis plastydów, w tym proplastydów, amyloplastów, etioplastów, chloroplastów i chromoplastów. Zadanie 2.1: Uzupełnij zdanie dotyczące przemiany plastydów, wskazując odpowiednie nazwy i oznaczenia mikrofotografii (A–C). Zadanie 2.2: Podaj jedną cechę budowy wspólną dla wszystkich pięciu form plastydów roślinnych wymienionych w tekście. Na stronie znajdują się mikrofotografie tkanek roślinnych z plastydami.
• Strona 5: Zadanie 3: Korzenie roślin wykazują geotropizm dodatni. Opisano rolę amyoplastów w czapeczce korzeniowej. Zadanie 3.1: Podaj nazwę odczynnika, który barwi ziarna skrobi na granatowo. Zadanie 3.2: Podaj nazwę strefy korzenia, gdzie zachodzi reakcja wzrostowa prowadząca do wygięcia wierzchołka korzenia w dół. Ilustracja przedstawia część wierzchołkową korzenia rzodkiewnika z wybarwionymi ziarnami skrobi.
• Strona 6: Zadanie 4: Kiwi to nazwa handlowa owoców aktinidii smakowitej. Uczniowie przeprowadzili doświadczenie z galaretką żelatynową i fragmentami kiwi, aby sprawdzić działanie aktynidazy. Przygotowano cztery zestawy w różnych temperaturach: 20°C i 5°C. Tabela przedstawia stan galaretki po kilku godzinach: zestaw 1 (20°C, z kiwi) - częściowe upłynnienie, zestaw 2 (5°C, z kiwi) - brak upłynnienia, zestaw 3 (20°C, bez kiwi) - brak upłynnienia, zestaw 4 (5°C, bez kiwi) - brak upłynnienia. Diagram pokazuje wyniki dla zestawów 1 i 2.
• Strona 7: Zadanie 4.1: Sformułuj problem badawczy przedstawionego doświadczenia. Zadanie 4.2: Wyjaśnij, dlaczego w zestawie 1, w przeciwieństwie do zestawu 2, doszło do uwolnienia wody z galaretki, uwzględniając strukturę galaretki. Zadanie 4.3: Przedstaw znaczenie zestawów kontrolnych 3 i 4 w interpretacji wyników doświadczenia. Zadanie 4.4: Oceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące aktinidii smakowitej są prawdziwe, zaznacz P lub F. Stwierdzenia dotyczą zalążka, wydawania owoców i klasyfikacji rośliny.
• Strona 8: Zadanie 5: W Polsce występuje kilka gatunków raków, w tym rak szlachetny i rak pręgowaty. Rysunki przedstawiają raka szlachetnego i raka pręgowatego. Zadanie 5.1: Oceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące raków są prawdziwe. 1. W budowie ciała raków wyróżnia się dwie tagmy: głowotułów i odwłok. 2. Układ krwionośny raków jest otwarty, a serce leży po brzusznej stronie ciała. Zadanie 5.2: Podaj nazwę polisacharydu będącego głównym składnikiem pancerza okrywającego ciało raków.
• Strona 9: Zadanie 5.3: Wykazać, że w trakcie życia raków musi dochodzić do ich linienia. Zadanie 5.4: Rozstrzygnij, czy oba opisane gatunki raków – rak szlachetny i rak pręgowaty – mogą służyć jako gatunki wskaźnikowe czystości wód, uwzględniając środowisko życia obu gatunków. Zadanie 5.5: Rozstrzygnij, czy przedstawione gatunki raków są klasyfikowane w jednym, czy w dwóch rodzajach, uzasadnij odpowiedź.
• Strona 10: Zadanie 6: Na fotografii przedstawiono zaskrońca zwyczajnego (Natrix natrix). Opisano spadek długości ciała tych węży w Puszczy Niepołomickiej. Średni rozmiar samic wynosi 77,7 cm (spadek o 8,2%), samców 55,9 cm (spadek o 16,7%). Podano dwie hipotezy: spadek biomasy płazów i wzrost śmiertelności węży. Zadanie 6.1: Wykaż związek między osuszaniem terenów a spadkiem liczebności płazów, pokarmu zaskrońców.
• Strona 11: Zadanie 6.2: Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A, B albo C oraz jej uzasadnienie 1., 2. albo 3. Hipoteza zakłada, że na populację zaskrońca zwyczajnego działa dobór różnicujący, stabilizujący lub kierunkowy, eliminując osobniki najdłuższe, najkrótsze lub o długości zbliżonej do średniej. Zadanie 6.3: Oceń prawdziwość stwierdzeń dotyczących zaskrońca zwyczajnego, zaznacz P lub F. Stwierdzenia dotyczą stałej temperatury ciała, rozwoju zarodka i rozwoju złożonego.
• Strona 12: Zadanie 7: Tilapia nilowa (Oreochromis niloticus) i jej strategia osmoregulacyjna przedstawiona na schemacie, obejmująca dyfuzję, transport aktywny i wydalanie przez nerki. Zadanie 7.1: Wyjaśnij, dlaczego tilapia nilowa musi pobierać jony Na⁺ i Cl⁻ ze środowiska zewnętrznego, uwzględniając różnice między środowiskiem wewnętrznym ryby a zewnętrznym. Zadanie 7.2: Uzasadnij, że noszenie w jamie gębowej zapłodnionych jaj, larw i narybku zwiększa szanse na przeżycie potomstwa.
• Strona 13: Zadanie 8: schemat przedstawia budowę serca i głównych naczyń krwionośnych dla gromady kręgowców. Zadanie 8.1: podaj nazwę gromady kręgowców, której budowę serca przedstawiono na schemacie. Zadanie 8.2: rozstrzygnij, czy naczynia krwionośne oznaczone literą X to żyły, czy tętnice, uzasadnij odpowiedź. Schemat zawiera elementy: prawy i lewy przedsionek, stożek tętniczy, zastawki, kierunek przepływu krwi natlenowanej i odtlenowanej.
• Strona 14: Zadanie 8.3: Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1. albo 2. Zastawka spiralna występuje w sercu wszystkich dorosłych kręgowców lub niektórych dorosłych kręgowców, a jej funkcja jest rozdzielenie strumienia krwi płynącego w stożku tętniczym lub zapobieganie cofaniu się krwi do komory serca. Zadanie 9: Schematyczny przekrój przez staw kolanowy człowieka oraz mikrofotografie czterech tkanek łącznych (A–D).
• Strona 15: Zadanie 9.1: uzupełnij tabelę dla każdej tkanki łącznej oznaczonej na przekroju stawu kolanowego (1-4), podaj jej nazwę i dopasuj mikrofotografię (A-D). Zadanie 9.2: dokończ zdanie, zaznacz odpowiedź A lub B oraz uzasadnienie 1, 2 lub 3; staw kolanowy to A) staw prosty, B) staw złożony, uzasadnienia: 1) umożliwia ruch w jednej osi, 2) w kilku osiach, 3) połączenie więcej niż dwóch kości. Zadanie 9.3: przedstaw rolę mazi stawowej w czasie ruchu stawu.
• Strona 16: Zadanie 10: schemat przedstawia synapsę między neuronem ruchowym a włóknem mięśnia szkieletowego, pokazuje działanie acetylocholiny i enzymu acetylocholinoesterazy. Zadanie 10.1: uzupełnij tabelę, określ efekty działania anatoksyny-a i guanitoksyny, wpisz T (tak) lub N (nie) dla efektów: spowolnienie rozkładu acetylocholiny, rozluźnienie włókien mięśniowych i zwiotczenie mięśni.
• Strona 17: Zadanie 10.2: Dokończ zdanie, zaznacz odpowiedź A albo B oraz jej uzasadnienie 1. albo 2. Osłonka mielinowa wokół aksonu neuronu ruchowego. A: przyspiesza przewodzenie potencjału czynnościowego wzdłuż aksonu, ponieważ mielina. B: spowalnia. Uzasadnienia 1 i 2 dotyczą funkcji izolatora elektrycznego i przewodzenia potencjału. Zadanie 11: Uzupełnij zdania dotyczące wpływu podwyższonego stężenia glukozy we krwi na układy hormonalny i wydalniczy, wybierz właściwe określenia w nawiasach.
• Strona 18: Zadanie 12: Schemat przedstawia regulację transportu glukozy przez insulinę w komórkach mięśnia szkieletowego i wątroby. W okresie głodu transportery GLUT4 są wycofywane z błony komórkowej, a w okresie sytości kierowane do błony. W wątrobie transport glukozy zachodzi z udziałem GLUT2, którego aktywność zmienia się w zależności od stanu głodu lub sytości. Insulina wpływa na transportery GLUT2.
• Strona 19: Zadanie 12.1: Do każdego z poniższych przykładów transportu przyporządkuj właściwą nazwę wybraną spośród A–C. Wpisz litery w wyznaczone miejsca. A) endocytoza, B) egzocytoza, C) dyfuzja wspomagana. 1. Transport białka GLUT4 do błony komórkowej w komórce mięśnia szkieletowego w czasie spoczynku w okresie sytości. 2. Transport glukozy z wnętrza komórki wątroby do płynu zewnątrzkomórkowego w okresie głodu. Zadanie 12.2: Wyjaśnij, w jaki sposób insulina zapewnia ciągłą dyfuzję glukozy do komórek wątroby w sytuacji wysokiego poziomu glukozy we krwi w okresie sytości. Zadanie 12.3: Przedstaw znaczenie obecności transporterów glukozy GLUT2 w błonie komórkowej komórek wątroby dla ograniczenia spadku poziomu glukozy we krwi w okresie głodu. Zadanie 12.4: Podaj nazwę przykładowego ludzkiego hormonu, którego działanie prowadzi do wzrostu poziomu glukozy we krwi.
• Strona 20: Zadanie 13: Opis metody leczenia nowotworów za pomocą kompleksów przeciwciało-lek (ADC). Przedstawiono mechanizm działania ADC, który polega na łączeniu przeciwciał monoklonalnych z toksynami niszczącymi komórki nowotworowe. Schemat ilustruje proces wiązania ADC z antygenem na komórce nowotworowej, wnikanie do komórki i uwalnianie toksyny w lizosomie.
• Strona 21: Zadanie 13.1: Wyjaśnij, dlaczego ADC dostarcza toksyczne substancje tylko do komórek nowotworowych, z pominięciem komórek zdrowych, uwzględniając mechanizm działania ADC. Zadanie 13.2: Wykaż, że zachowanie stabilności łącznika w ADC podczas transportu w krążeniu ogólnoustrojowym jest konieczne do prawidłowego działania leku. Zadanie 13.3: Przedstaw rolę lizosomów obecnych w komórce nowotworowej w mechanizmie działania ADC.
• Strona 22: Zadanie 14: schemat przedstawia metodę otrzymywania roślin transgenicznych z użyciem bakterii Agrobacterium tumefaciens. Zadanie 14.1: uzupełnij tabelę, wpisując nazwy enzymów oznaczonych jako E1 i E2 oraz określ ich funkcje. Zadanie 14.2: wykaż, że w przedstawionej metodzie bakteria A. tumefaciens pełni funkcję wektora.
• Strona 23: Zadanie 15: Elektrofereza DNA w żelu agarozowym jako technika rozdzielania cząsteczek DNA według masy. Opisano proces fragmentacji DNA podczas apoptozy i nekrozy. Fotografia przedstawia wynik elektroferezy DNA z trzech populacji komórek (A–C). Polecenie: uzupełnij zdania, wybierając właściwą literę (A/B/C) dla wyników z komórek obumierających w wyniku nekrozy i apoptozy.
• Strona 24: Zadanie 16: W układzie ABO wyróżnia się fenotypy A, B, AB i O, warunkowane przez antygeny A i B. Antygen H jest prekursorem antygenów A i B. Gen FUT1 warunkuje wytworzenie antygenu H. Allel recesywny (h) prowadzi do syntezy nieaktywnego enzymu. W tabeli przedstawiono fragmenty sekwencji nukleotydowej allelu IA i mutacji allelu i. Zadanie 16.1: Podaj nazwę mutacji genowej, która doprowadziła do powstania allelu i. Zadanie 16.2: Uzupełnij tabelę, podaj sekwencję aminokwasową kodowaną przez fragment DNA.
• Strona 25: Zadanie 16.3: dokończ zdanie, zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych. Sekwencja aminokwasowa kodowana przez allel i jest inna niż w przypadku allelu I^A z powodu mutacji genowej prowadzącej do powstania allelu i. A) zmiana ramki odczytu, B) substytucja aminokwasowa, C) odwrócenie kolejności aminokwasów, D) zwielokrotnienie liczby aminokwasów. Zadanie 16.4: podaj wszystkie możliwe genotypy warunkujące grupę krwi A, uwzględnij allele genu FUT1 oraz genu ABO.
• Strona 26: Zadanie 17: Opisano płaskogłowa ciemnogłowego (Platycephalus fuscus), rybę żyjącą w wodach Australii. Badano zależność aktywności ryby od temperatury wody. Dane zbierano przez 18 miesięcy. Fotografia A przedstawia rybę w naturalnym środowisku. Wykres B pokazuje zależność między temperaturą wody (12-28°C) a przyspieszeniem ryby (0,00-0,25 m/s²), z surowymi danymi i modelem dopasowanym.
• Strona 27: Zadanie 17.1: Podaj wartość optimum temperaturowego wody dla aktywności płaskogłowa ciemnogłowego. Zadanie 17.2: Rozstrzygnij, czy podnoszenie się temperatury wody w zbiornikach może stanowić zagrożenie dla płaskogłowa ciemnogłowego. Odpowiedz uzasadnij, odwołując się do wyników badań. Zadanie 17.3: Wypisz z tekstu dwie cechy płaskogłowa ciemnogłowego stanowiące adaptację do drapieżnictwa i przedstaw, na czym polega każda z tych adaptacji.
• Strona 28: Zadanie 18: Niski wzrost i ciasne ułożenie liści roślin w tzw. poduszkę jako przystosowanie do skrajnych warunków w górach. Schematy przedstawiają budowę roślin poduszkowych. Przykład: lepnica bezłodygowa (Silene acaulis) z różowymi kwiatami. Zadanie 18.1: Rozstrzygnij, czy formy poduszkowe wśród roślin wysokogórskich wynikają z konwergencji czy dywergencji. Odpowiedz i uzasadnij.
• Strona 29: Zadanie 18.2: Podaj przykład czynnika abiotycznego, do którego przystosowaniem jest występowanie u lepnicy bezłodygowej poduszkowatego typu wzrostu, uwzględniając rodzaj czynnika i jego nasilenie lub poziom. Zadanie 18.3: Uzupełnij tabelę, określ zdolność do wytwarzania ziaren pyłku i owoców przez osobniki żeńskie i obupłciowe lepnicy bezłodygowej, wpisując T (tak) lub N (nie). Tabela z danymi: osobniki żeńskie i obupłciowe, możliwość wytwarzania ziaren pyłku i owoców.
• Strona 30: Zadanie 19: Opis szpaka balijskiego (Leucopsar rothschildi), zagrożonego gatunku zamieszkującego wyspę Bali, wraz z fotografią ptaka. Zadanie 19.1: Wyjaśnij, dlaczego podczas reintrodukcji szpaka balijskiego powinny być uwalniane osobniki z różnych ogrodów zoologicznych, uwzględniając genetykę populacji.
• Strona 31: Zadanie 19.2: Przedstaw znaczenie wpisania szpaka balijskiego do załącznika I konwencji waszyngtońskiej (CITES) dla skutecznej ochrony tego gatunku.
• Strona 33: Zadanie 14: Na wykresie przedstawiono zależność intensywności fotosyntezy od natężenia światła dla dwóch gatunków roślin. Określ, który gatunek ma wyższą intensywność fotosyntezy przy natężeniu światła 500 μmol/m²/s. Zadanie 15: Tabela zawiera dane dotyczące liczby chromosomów w komórkach różnych organizmów. Porównaj liczbę chromosomów u człowieka i muszki owocowej.
• Strona 34: Zadanie 12: opisz proces fotosyntezy, uwzględniając rolę chlorofilu i światła słonecznego. Zadanie 13: na schemacie przedstawiono cykl Krebsa, określ, które związki chemiczne są substratami i produktami. Zadanie 14: tabela zawiera dane o populacji bakterii w różnych warunkach, porównaj tempo wzrostu w temperaturach 20°C i 37°C.