Części zdania to podmiot, orzeczenie, przydawka, dopełnienie i okolicznik. Podmiot mówi, kto działa, a orzeczenie mówi, co robi. Przydawka określa rzeczownik, a dopełnienie i okolicznik określają czasownik.
Poniżej znajdziesz rodzaje każdej części zdania, pytania pomocnicze, rozbiór zdania krok po kroku i 6 zadań z odpowiedziami.
Jak rozpoznać części zdania po pytaniach
Każdą część zdania rozpoznasz po tym, co określa i na jakie pytanie odpowiada.
| Część zdania | Co określa | Pytania |
|---|---|---|
| podmiot | wykonawcę czynności | kto? co? |
| orzeczenie | podmiot | co robi? co się z nim dzieje? jaki jest? |
| przydawka | rzeczownik | jaki? który? czyj? ile? z czego? |
| dopełnienie | czasownik | pytania przypadków: kogo? czego? komu? co? kim? czym? o czym? |
| okolicznik | czasownik | gdzie? kiedy? jak? dlaczego? po co? |
Rodzaje podmiotu
Podmiot mówi, kto albo co wykonuje czynność. W szkole podstawowej poznajesz 5 rodzajów podmiotu.
| Rodzaj | Jak go rozpoznać | Przykład |
|---|---|---|
| gramatyczny | rzeczownik albo zaimek w mianowniku | Kot śpi. |
| logiczny | dopełniacz przy „nie ma”, „brakuje”, „przybyło”, „ubyło” | Nie ma Ani. Przybyło wody. |
| szeregowy | kilka wyrazów połączonych spójnikiem albo przecinkiem | Ola i Kuba grają. |
| towarzyszący | wyrażenie „z” + narzędnik, orzeczenie w liczbie mnogiej | Ola z Kubą poszli do kina. |
| domyślny | nie ma go w zdaniu, wynika z formy czasownika | Czytam książkę. (ja) |
Zdania bezpodmiotowe
W niektórych zdaniach podmiotu nie da się wskazać ani się go domyślić. To zdania bezpodmiotowe, na przykład „Grzmi.”, „Zrobiono porządek.”, „Trzeba się uczyć.”
Rodzaje orzeczenia
Orzeczenie mówi, co robi podmiot, co się z nim dzieje albo jaki jest.
Orzeczenie czasownikowe
To osobowa forma czasownika: „Kot śpi.”, „Wczoraj padało.”
Orzeczenie imienne
Składa się z łącznika i orzecznika. Łącznik to czasownik „być”, „zostać” albo „stać się”. Orzecznik to najczęściej rzeczownik albo przymiotnik: „Mama jest lekarką.”, „Zadanie było trudne.”
Orzeczenie złożone
To czasownik typu „musieć”, „chcieć”, „móc”, „umieć” razem z bezokolicznikiem: „Muszę iść.”, „Kuba umie pływać.”
Przydawka: jak ją rozpoznać
Przydawka określa rzeczownik i odpowiada na pytania jaki? który? czyj? ile? z czego? Ma kilka rodzajów:
- przymiotna: czerwony samochód,
- rzeczowna: dom dziadka,
- przyimkowa: kubek z porcelany,
- liczebna: trzy koty,
- zaimkowa: mój pies.
Dopełnienie: jak je rozpoznać
Dopełnienie określa czasownik. Odpowiada na pytania przypadków zależnych: kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? kim? czym? o kim? o czym? Dopełnienie nigdy nie stoi w mianowniku.
Przykłady: „Czytam książkę.”, „Pomagam babci.”, „Myślę o wakacjach.”, „Idę z mamą.”
W zdaniu z przeczeniem dopełnienie zmienia przypadek, ale dalej jest dopełnieniem: „Czytam książkę.” i „Nie czytam książki.”
Okolicznik: rodzaje i pytania
Okolicznik określa czasownik i mówi o okolicznościach czynności: gdzie, kiedy, jak i dlaczego coś się dzieje.
| Rodzaj | Pytania | Przykład |
|---|---|---|
| miejsca | gdzie? skąd? dokąd? | Mieszkam w Krakowie. |
| czasu | kiedy? jak długo? | Wrócę jutro. |
| sposobu | jak? w jaki sposób? | Mówi cicho. |
| przyczyny | dlaczego? z jakiego powodu? | Płakał ze śmiechu. |
| celu | po co? w jakim celu? | Poszedł po chleb. |
| warunku | pod jakim warunkiem? | W razie deszczu zostaniemy. |
| przyzwolenia | mimo czego? | Mimo zmęczenia biegł dalej. |
| stopnia i miary | jak bardzo? ile? | Jest bardzo zmęczony. |
Jak odróżnić dopełnienie od okolicznika
Dopełnienie i okolicznik określają czasownik, dlatego łatwo je pomylić. Pomaga stała kolejność pytań.
- „Pojadę o świcie.” Kiedy? To okolicznik czasu.
- „Myślę o wakacjach.” Pytanie „kiedy?” nie pasuje, pasuje „o czym?”. To dopełnienie.
Uważaj też na wyrażenia z „z”. W zdaniu „Idę z mamą.” to dopełnienie (z kim?). W zdaniu „Ola z Kubą poszli.” to podmiot towarzyszący, bo orzeczenie stoi w liczbie mnogiej.
Rozbiór zdania na części krok po kroku
Weźmy zdanie: „Wczoraj mój starszy brat kupił mamie piękne kwiaty w kwiaciarni.” Kolory pokazują, którą częścią zdania jest każdy wyraz.
- Znajdź orzeczenie, czyli czasownik w formie osobowej: kupił (orzeczenie czasownikowe).
- Zapytaj „kto kupił?”: brat to podmiot gramatyczny.
- Znajdź wyrazy, które określają rzeczowniki: mój, starszy (jaki brat?) i piękne (jakie kwiaty?) to przydawki.
- Zadaj czasownikowi pytania przypadków: kupił komu? mamie, kupił co? kwiaty. To dopełnienia.
- Zadaj pytania okolicznika: kupił kiedy? wczoraj (okolicznik czasu), kupił gdzie? w kwiaciarni (okolicznik miejsca).
Jak podkreślać części zdania w zeszycie
W szkole każdą część zdania podkreślasz innym rodzajem linii. Dzięki temu na pierwszy rzut oka widać budowę zdania.
| Część zdania | Jak ją podkreślasz |
|---|---|
| podmiot | jedna linia ciągła |
| orzeczenie | dwie linie |
| przydawka | linia falista |
| dopełnienie | linia przerywana |
| okolicznik | linia z kreską i kropką |
Zadania z częściami zdania
Zadanie 1
zamknięteJaki rodzaj podmiotu jest w zdaniu „Nie było Marka w szkole.”?
Pokaż rozwiązanie
„Marka” to podmiot logiczny, bo stoi w dopełniaczu przy wyrażeniu „nie było”.
Zadanie 2
zamknięteJaki rodzaj podmiotu jest w zdaniu „Kasia i Tomek piszą wypracowanie.”?
Pokaż rozwiązanie
„Kasia i Tomek” to podmiot szeregowy: dwa wyrazy połączone spójnikiem „i”.
Zadanie 3
zamknięteJaki rodzaj orzeczenia jest w zdaniu „Mój brat został strażakiem.”?
Pokaż rozwiązanie
„Został strażakiem” to orzeczenie imienne: łącznik „został” i orzecznik „strażakiem”.
Zadanie 4
otwarteWypisz wszystkie przydawki ze zdania „Zjedliśmy dwa duże kawałki pizzy z serem.”
Pokaż rozwiązanie
Przydawki to „dwa” (ile kawałków?), „duże” (jakie kawałki?), „pizzy” (kawałki czego?) i „z serem” (pizza z czym?).
Zadanie 5
zamknięteCzym jest wyrażenie „o filmie” w zdaniu „Rozmawialiśmy o filmie.”?
Pokaż rozwiązanie
To dopełnienie. Pytania okolicznika (gdzie? kiedy? jak?) nie pasują, pasuje pytanie przypadka „o czym?”.
Zadanie 6
zamknięteJaki okolicznik jest w zdaniu „Z powodu korków spóźniliśmy się.”?
Pokaż rozwiązanie
„Z powodu korków” to okolicznik przyczyny, bo odpowiada na pytanie „dlaczego?”.
Najważniejsze o częściach zdania
- Podmiot odpowiada na pytania kto? co?, a orzeczenie mówi, co robi podmiot.
- Podmiot może być gramatyczny, logiczny, szeregowy, towarzyszący albo domyślny.
- Orzeczenie może być czasownikowe, imienne albo złożone.
- Przydawka określa rzeczownik, a dopełnienie i okolicznik określają czasownik.
- Przy wątpliwości najpierw zadaj pytanie okolicznika, potem pytanie przypadka.
Bezpłatne szkolenie online
Chcesz więcej takich zadań?
Na szkoleniu „Jak przygotować dziecko do egzaminu z polskiego na 80–100%” rozwiążemy je razem, krok po kroku.
Prowadzi Ania, nauczycielka polskiego