Kwasy karboksylowe: budowa, nazwy, reakcje i zadania

Opublikowano:03.11.2026

3 wyświetlenia

Kwasy karboksylowe to związki organiczne, które mają w cząsteczce grupę karboksylową $\mathrm{-COOH}$ . Ich wzór ogólny to $\mathrm{R{-}COOH}$ , gdzie R to reszta węglowodorowa albo atom wodoru. To słabe kwasy: reagują z aktywnymi metalami, tlenkami metali i wodorotlenkami, a z alkoholami tworzą estry.

Dalej znajdziesz tabelę nazw, równania najważniejszych reakcji, najczęstsze błędy i 6 zadań z odpowiedziami.

Czym są kwasy karboksylowe

Każdy kwas karboksylowy ma grupę karboksylową. Składa się ona z grupy karbonylowej $\mathrm{C{=}O}$ i grupy hydroksylowej $\mathrm{-OH}$ przy tym samym atomie węgla.

To właśnie atom wodoru z grupy $\mathrm{-OH}$ odłącza się w wodzie jako proton. Dlatego te związki mają właściwości kwasowe.

Jak nazywać kwasy karboksylowe

Nazwę systematyczną tworzysz od nazwy alkanu o tej samej liczbie atomów węgla. Liczysz także atom węgla z grupy $\mathrm{-COOH}$ . Do nazwy alkanu dodajesz końcówkę „-owy” i słowo „kwas” na początku.

Przykład: $\mathrm{CH_3COOH}$ ma 2 atomy węgla, więc to kwas etanowy.

Wzór	Nazwa systematyczna	Nazwa zwyczajowa	Liczba atomów C
$\mathrm{HCOOH}$	kwas metanowy	kwas mrówkowy	1
$\mathrm{CH_3COOH}$	kwas etanowy	kwas octowy	2
$\mathrm{C_2H_5COOH}$	kwas propanowy	kwas propionowy	3
$\mathrm{C_3H_7COOH}$	kwas butanowy	kwas masłowy	4

Wyższe kwasy tłuszczowe

Kwasy o długich łańcuchach węglowych nazywamy wyższymi kwasami tłuszczowymi. Wchodzą w skład tłuszczów.

Wzór	Nazwa	Budowa łańcucha	Stan skupienia (temp. pokojowa)
$\mathrm{C_{15}H_{31}COOH}$	kwas palmitynowy	nasycony	ciało stałe
$\mathrm{C_{17}H_{35}COOH}$	kwas stearynowy	nasycony	ciało stałe
$\mathrm{C_{17}H_{33}COOH}$	kwas oleinowy	nienasycony, jedno wiązanie podwójne	ciecz

Jakie właściwości mają kwasy karboksylowe

Najprostsze kwasy, mrówkowy i octowy, to ciecze o ostrym zapachu. Dobrze mieszają się z wodą. Wraz z wydłużaniem łańcucha rozpuszczalność w wodzie maleje. Wyższe kwasy tłuszczowe w wodzie się nie rozpuszczają.

Kwasy karboksylowe mają wyższe temperatury wrzenia niż alkohole o podobnej masie cząsteczkowej. Powód: ich cząsteczki łączą się wiązaniami wodorowymi.

Jak mocne są kwasy karboksylowe

Kwasy karboksylowe są słabe: w wodzie dysocjują tylko częściowo. Są słabsze od kwasu solnego, ale mocniejsze od kwasu węglowego. Dlatego kwas octowy wypiera dwutlenek węgla z węglanów.

$\mathrm{2CH_3COOH + Na_2CO_3 \rightarrow 2CH_3COONa + H_2O + CO_2\uparrow}$

W szeregu kwasów nasyconych jednokarboksylowych najmocniejszy jest kwas metanowy. Moc maleje, gdy łańcuch węglowy się wydłuża.

Jakie reakcje zachodzą z kwasami karboksylowymi

Kwasy karboksylowe reagują podobnie jak kwasy nieorganiczne. Powstają sole, które nazywasz od kwasu: sole kwasu etanowego to etaniany (zwyczajowo octany).

Dysocjacja w wodzie

Kwas octowy jest słabym elektrolitem, dlatego zapisujesz strzałkę równowagi.

$\mathrm{CH_3COOH + H_2O \rightleftharpoons CH_3COO^- + H_3O^+}$

Reakcja z metalami

Z aktywnymi metalami, na przykład magnezem, powstaje sól i wodór.

$\mathrm{2CH_3COOH + Mg \rightarrow (CH_3COO)_2Mg + H_2\uparrow}$

Produkt to etanian magnezu (octan magnezu). Magnez jest dwuwartościowy, więc w soli są 2 reszty kwasowe.

Reakcja z tlenkami metali i wodorotlenkami

Z tlenkiem metalu powstaje sól i woda.

$\mathrm{2CH_3COOH + CaO \rightarrow (CH_3COO)_2Ca + H_2O}$

Z wodorotlenkiem zachodzi zobojętnianie: też powstaje sól i woda.

$\mathrm{CH_3COOH + NaOH \rightarrow CH_3COONa + H_2O}$

Sole sodowe i potasowe wyższych kwasów tłuszczowych to mydła, na przykład stearynian sodu $\mathrm{C_{17}H_{35}COONa}$ .

Estryfikacja

Kwas karboksylowy reaguje z alkoholem w obecności stężonego kwasu siarkowego(VI). Powstaje ester i woda. Reakcja jest odwracalna.

$\mathrm{CH_3COOH + C_2H_5OH \rightleftharpoons CH_3COOC_2H_5 + H_2O}$

Produkt to etanian etylu (octan etylu). Kwas oddaje grupę $\mathrm{-OH}$ , a alkohol atom wodoru. Z nich powstaje cząsteczka wody.

Najczęstsze błędy w zadaniach z kwasów karboksylowych

Typowe pułapki w zadaniach:

Złe liczenie atomów węgla. Atom węgla z grupy $\mathrm{-COOH}$ też liczysz do nazwy.
Zły wzór soli z metalem dwuwartościowym. Przy magnezie czy wapniu w soli są 2 reszty kwasowe: $\mathrm{(CH_3COO)_2Ca}$ .
Zwykła strzałka zamiast strzałki równowagi. Dysocjacja kwasu octowego i estryfikacja to reakcje odwracalne.
Pomylona nazwa estru. Najpierw część od kwasu („etanian”), potem od alkoholu („etylu”).

Więcej błędów, które kosztują punkty na egzaminie, opisujemy w artykule o typowych błędach z kwasami na maturze z chemii.

Zadania z kwasów karboksylowych z odpowiedziami

Zadanie 1

otwarte · 1 pkt

Podaj nazwę systematyczną i zwyczajową kwasu $\mathrm{C_3H_7COOH}$ .

Pokaż rozwiązanie

Cząsteczka ma 4 atomy węgla: 3 w reszcie $\mathrm{C_3H_7}$ i 1 w grupie $\mathrm{-COOH}$ . Nazwa systematyczna to kwas butanowy, zwyczajowa to kwas masłowy.

Zadanie 2

otwarte · 2 pkt

Uzupełnij równanie reakcji i nazwij powstałą sól: $\mathrm{2HCOOH + Zn \rightarrow \ldots}$

Pokaż rozwiązanie

$\mathrm{2HCOOH + Zn \rightarrow (HCOO)_2Zn + H_2\uparrow}$

Cynk jest dwuwartościowy, więc w soli są 2 reszty kwasowe. Powstaje metanian cynku (mrówczan cynku) i wodór.

Zadanie 3

otwarte · 2 pkt

Napisz równanie reakcji kwasu propanowego z wodorotlenkiem potasu. Nazwij sól.

Pokaż rozwiązanie

$\mathrm{C_2H_5COOH + KOH \rightarrow C_2H_5COOK + H_2O}$

To reakcja zobojętniania. Powstaje propanian potasu i woda.

Zadanie 4

otwarte · 2 pkt

Napisz równanie reakcji estryfikacji kwasu metanowego metanolem. Nazwij ester.

Pokaż rozwiązanie

$\mathrm{HCOOH + CH_3OH \rightleftharpoons HCOOCH_3 + H_2O}$

Reakcja zachodzi w obecności stężonego kwasu siarkowego(VI) i jest odwracalna. Powstaje metanian metylu.

Zadanie 5

otwarte · 2 pkt

Jak odróżnić kwas oleinowy od kwasu stearynowego? Opisz jedną reakcję i napisz jej równanie.

Pokaż rozwiązanie

Użyj wody bromowej. Kwas oleinowy ma w łańcuchu wiązanie podwójne, więc przyłącza brom i odbarwia wodę bromową.

$\mathrm{C_{17}H_{33}COOH + Br_2 \rightarrow C_{17}H_{33}Br_2COOH}$

Kwas stearynowy jest nasycony, więc wody bromowej nie odbarwia.

Zadanie 6

otwarte · 2 pkt

Dlaczego ocet pieni się po dosypaniu sody oczyszczonej $\mathrm{NaHCO_3}$ ? Napisz równanie reakcji.

Pokaż rozwiązanie

Kwas octowy jest mocniejszy od kwasu węglowego, więc wypiera z soli dwutlenek węgla.

$\mathrm{CH_3COOH + NaHCO_3 \rightarrow CH_3COONa + H_2O + CO_2\uparrow}$

Pęcherzyki piany to właśnie $\mathrm{CO_2}$ .

Podsumowanie

Kwasy karboksylowe mają grupę $\mathrm{-COOH}$ , a ich wzór ogólny to $\mathrm{R{-}COOH}$ .
Nazwę tworzysz od alkanu o tej samej liczbie atomów węgla, licząc węgiel z grupy karboksylowej.
To słabe kwasy: mocniejsze od kwasu węglowego, słabsze od kwasu solnego.
Reagują z metalami, tlenkami metali i wodorotlenkami, a z alkoholami tworzą estry.
Wyższe kwasy tłuszczowe tworzą z sodem i potasem mydła.

Jeśli łatwiej Ci zapamiętać chemię przez skojarzenia, zajrzyj do naszych chemicznych rymowanek.

Bezpłatne szkolenie online

Chcesz więcej takich zadań?

Na szkoleniu „Jak zdać rozszerzenie z chemii na ponad 80%” rozwiążemy je razem, krok po kroku.

Prowadzi Gosia Smoliło-Utrata, doktor chemii

Zapisz się bezpłatnie

albo zobacz kurs Chemia matura rozszerzona

Udostępnij artykuł:

Kwasy karboksylowe: budowa, nazwy, reakcje i zadania

Chemia

Opublikowano:03.11.2026

Małgorzata, Chemia Gryzie

3 wyświetlenia

Dalej znajdziesz tabelę nazw, równania najważniejszych reakcji, najczęstsze błędy i 6 zadań z odpowiedziami.

Czym są kwasy karboksylowe

Każdy kwas karboksylowy ma grupę karboksylową. Składa się ona z grupy karbonylowej $\mathrm{C{=}O}$ i grupy hydroksylowej $\mathrm{-OH}$ przy tym samym atomie węgla.

To właśnie atom wodoru z grupy $\mathrm{-OH}$ odłącza się w wodzie jako proton. Dlatego te związki mają właściwości kwasowe.

Jak nazywać kwasy karboksylowe

Przykład: $\mathrm{CH_3COOH}$ ma 2 atomy węgla, więc to kwas etanowy.

Wzór	Nazwa systematyczna	Nazwa zwyczajowa	Liczba atomów C
$\mathrm{HCOOH}$	kwas metanowy	kwas mrówkowy	1
$\mathrm{CH_3COOH}$	kwas etanowy	kwas octowy	2
$\mathrm{C_2H_5COOH}$	kwas propanowy	kwas propionowy	3
$\mathrm{C_3H_7COOH}$	kwas butanowy	kwas masłowy	4

Wyższe kwasy tłuszczowe

Kwasy o długich łańcuchach węglowych nazywamy wyższymi kwasami tłuszczowymi. Wchodzą w skład tłuszczów.

Wzór	Nazwa	Budowa łańcucha	Stan skupienia (temp. pokojowa)
$\mathrm{C_{15}H_{31}COOH}$	kwas palmitynowy	nasycony	ciało stałe
$\mathrm{C_{17}H_{35}COOH}$	kwas stearynowy	nasycony	ciało stałe
$\mathrm{C_{17}H_{33}COOH}$	kwas oleinowy	nienasycony, jedno wiązanie podwójne	ciecz

Jakie właściwości mają kwasy karboksylowe

Kwasy karboksylowe mają wyższe temperatury wrzenia niż alkohole o podobnej masie cząsteczkowej. Powód: ich cząsteczki łączą się wiązaniami wodorowymi.

Jak mocne są kwasy karboksylowe

Kwasy karboksylowe są słabe: w wodzie dysocjują tylko częściowo. Są słabsze od kwasu solnego, ale mocniejsze od kwasu węglowego. Dlatego kwas octowy wypiera dwutlenek węgla z węglanów.

$\mathrm{2CH_3COOH + Na_2CO_3 \rightarrow 2CH_3COONa + H_2O + CO_2\uparrow}$

W szeregu kwasów nasyconych jednokarboksylowych najmocniejszy jest kwas metanowy. Moc maleje, gdy łańcuch węglowy się wydłuża.

Jakie reakcje zachodzą z kwasami karboksylowymi

Kwasy karboksylowe reagują podobnie jak kwasy nieorganiczne. Powstają sole, które nazywasz od kwasu: sole kwasu etanowego to etaniany (zwyczajowo octany).

Dysocjacja w wodzie

Kwas octowy jest słabym elektrolitem, dlatego zapisujesz strzałkę równowagi.

$\mathrm{CH_3COOH + H_2O \rightleftharpoons CH_3COO^- + H_3O^+}$

Reakcja z metalami

Z aktywnymi metalami, na przykład magnezem, powstaje sól i wodór.

$\mathrm{2CH_3COOH + Mg \rightarrow (CH_3COO)_2Mg + H_2\uparrow}$

Produkt to etanian magnezu (octan magnezu). Magnez jest dwuwartościowy, więc w soli są 2 reszty kwasowe.

Reakcja z tlenkami metali i wodorotlenkami

Z tlenkiem metalu powstaje sól i woda.

$\mathrm{2CH_3COOH + CaO \rightarrow (CH_3COO)_2Ca + H_2O}$

Z wodorotlenkiem zachodzi zobojętnianie: też powstaje sól i woda.

$\mathrm{CH_3COOH + NaOH \rightarrow CH_3COONa + H_2O}$

Sole sodowe i potasowe wyższych kwasów tłuszczowych to mydła, na przykład stearynian sodu $\mathrm{C_{17}H_{35}COONa}$ .

Estryfikacja

Kwas karboksylowy reaguje z alkoholem w obecności stężonego kwasu siarkowego(VI). Powstaje ester i woda. Reakcja jest odwracalna.

$\mathrm{CH_3COOH + C_2H_5OH \rightleftharpoons CH_3COOC_2H_5 + H_2O}$

Produkt to etanian etylu (octan etylu). Kwas oddaje grupę $\mathrm{-OH}$ , a alkohol atom wodoru. Z nich powstaje cząsteczka wody.

Najczęstsze błędy w zadaniach z kwasów karboksylowych

Typowe pułapki w zadaniach:

Złe liczenie atomów węgla. Atom węgla z grupy $\mathrm{-COOH}$ też liczysz do nazwy.
Zły wzór soli z metalem dwuwartościowym. Przy magnezie czy wapniu w soli są 2 reszty kwasowe: $\mathrm{(CH_3COO)_2Ca}$ .
Zwykła strzałka zamiast strzałki równowagi. Dysocjacja kwasu octowego i estryfikacja to reakcje odwracalne.
Pomylona nazwa estru. Najpierw część od kwasu („etanian”), potem od alkoholu („etylu”).

Więcej błędów, które kosztują punkty na egzaminie, opisujemy w artykule o typowych błędach z kwasami na maturze z chemii.

Zadania z kwasów karboksylowych z odpowiedziami

Zadanie 1

otwarte · 1 pkt

Podaj nazwę systematyczną i zwyczajową kwasu $\mathrm{C_3H_7COOH}$ .

Pokaż rozwiązanie

Cząsteczka ma 4 atomy węgla: 3 w reszcie $\mathrm{C_3H_7}$ i 1 w grupie $\mathrm{-COOH}$ . Nazwa systematyczna to kwas butanowy, zwyczajowa to kwas masłowy.

Zadanie 2

otwarte · 2 pkt

Uzupełnij równanie reakcji i nazwij powstałą sól: $\mathrm{2HCOOH + Zn \rightarrow \ldots}$

Pokaż rozwiązanie

$\mathrm{2HCOOH + Zn \rightarrow (HCOO)_2Zn + H_2\uparrow}$

Cynk jest dwuwartościowy, więc w soli są 2 reszty kwasowe. Powstaje metanian cynku (mrówczan cynku) i wodór.

Zadanie 3

otwarte · 2 pkt

Napisz równanie reakcji kwasu propanowego z wodorotlenkiem potasu. Nazwij sól.

Pokaż rozwiązanie

$\mathrm{C_2H_5COOH + KOH \rightarrow C_2H_5COOK + H_2O}$

To reakcja zobojętniania. Powstaje propanian potasu i woda.

Zadanie 4

otwarte · 2 pkt

Napisz równanie reakcji estryfikacji kwasu metanowego metanolem. Nazwij ester.

Pokaż rozwiązanie

$\mathrm{HCOOH + CH_3OH \rightleftharpoons HCOOCH_3 + H_2O}$

Reakcja zachodzi w obecności stężonego kwasu siarkowego(VI) i jest odwracalna. Powstaje metanian metylu.

Zadanie 5

otwarte · 2 pkt

Jak odróżnić kwas oleinowy od kwasu stearynowego? Opisz jedną reakcję i napisz jej równanie.

Pokaż rozwiązanie

Użyj wody bromowej. Kwas oleinowy ma w łańcuchu wiązanie podwójne, więc przyłącza brom i odbarwia wodę bromową.

$\mathrm{C_{17}H_{33}COOH + Br_2 \rightarrow C_{17}H_{33}Br_2COOH}$

Kwas stearynowy jest nasycony, więc wody bromowej nie odbarwia.

Zadanie 6

otwarte · 2 pkt

Dlaczego ocet pieni się po dosypaniu sody oczyszczonej $\mathrm{NaHCO_3}$ ? Napisz równanie reakcji.

Pokaż rozwiązanie

Kwas octowy jest mocniejszy od kwasu węglowego, więc wypiera z soli dwutlenek węgla.

$\mathrm{CH_3COOH + NaHCO_3 \rightarrow CH_3COONa + H_2O + CO_2\uparrow}$

Pęcherzyki piany to właśnie $\mathrm{CO_2}$ .

Podsumowanie

Kwasy karboksylowe mają grupę $\mathrm{-COOH}$ , a ich wzór ogólny to $\mathrm{R{-}COOH}$ .
Nazwę tworzysz od alkanu o tej samej liczbie atomów węgla, licząc węgiel z grupy karboksylowej.
To słabe kwasy: mocniejsze od kwasu węglowego, słabsze od kwasu solnego.
Reagują z metalami, tlenkami metali i wodorotlenkami, a z alkoholami tworzą estry.
Wyższe kwasy tłuszczowe tworzą z sodem i potasem mydła.

Jeśli łatwiej Ci zapamiętać chemię przez skojarzenia, zajrzyj do naszych chemicznych rymowanek.

Bezpłatne szkolenie online

Chcesz więcej takich zadań?

Na szkoleniu „Jak zdać rozszerzenie z chemii na ponad 80%” rozwiążemy je razem, krok po kroku.

Prowadzi Gosia Smoliło-Utrata, doktor chemii

Zapisz się bezpłatnie

albo zobacz kurs Chemia matura rozszerzona

Udostępnij artykuł: