Najważniejsze w 30 sekund
22 października 2026 r. Instytut Badań Edukacyjnych opublikował projekt nowej podstawy programowej z fizyki dla liceum i technikum. Jeśli wejdzie w życie zgodnie z planem, obejmie uczniów, którzy zaczną szkołę średnią 1 września 2027 r., czyli obecnych ósmoklasistów. Fizyka w nowej wersji zaczyna się od energii, stawia na samodzielne badanie zjawisk, a na rozszerzeniu sięga po fizykę kwantową i ciemną materię.
- Rok bazowy. Cała pierwsza klasa uczy się fizyki według wspólnego programu, a jego motywem przewodnim jest energia.
- Odwrócona kolejność. Najpierw energia, ciepło, prąd i fale, a dopiero potem ruch, siły i Kosmos.
- Doświadczenia edukacyjne. Nowy obowiązkowy element: obserwacje nieba, projekty, praca z czujnikami, rozprawianie się z dezinformacją.
- Wymagania do wyboru. Nauczyciel wybiera z klasą część tematów, np. budowę kalorymetru albo badanie promieniowania tła.
- Rozszerzenie na miarę XXI wieku. Model standardowy, zasada nieoznaczoności, akceleratory, a do wyboru komputery kwantowe.
- To wciąż projekt. Ostateczną decyzję o kształcie podstawy podejmie Ministerstwo Edukacji Narodowej.
Kogo to dotyczy i od kiedy?
Nowa podstawa ma obowiązywać od 1 września 2027 r., ale tylko w klasach pierwszych. Kolejne roczniki będą nią obejmowane stopniowo, a pierwsza matura według nowych zasad odbędzie się w liceum w 2031 r., w technikum w 2032 r.
Po drodze czeka nas jeszcze kilka kroków: MEN przygotuje projekt rozporządzenia, skieruje go do konsultacji, a ostateczne przepisy mają się pojawić prawdopodobnie w pierwszych tygodniach 2027 r.
Rok bazowy: fizyka zaczyna się od energii
Pierwsza klasa liceum ma być rokiem bazowym, wspólnym dla wszystkich uczniów niezależnie od profilu. Rozszerzenia zaczynają się dopiero po nim, więc na decyzję o fizyce rozszerzonej masz cały rok więcej niż dziś.
W fizyce motywem przewodnim roku bazowego jest energia. Autorzy projektu wybrali tematy bliskie codzienności i ułożyli je w sześć działów:
Nowością są wymagania do wyboru. W roku bazowym nauczyciel wybiera z klasą co najmniej dwa z listy, np. budowę własnego kalorymetru, badanie zależności oporu od różnych czynników, działanie termometru bezdotykowego albo pomiar promieniowania tła detektorem.
To duża zmiana kolejności. W obecnej podstawie mechanika jest pierwszym działem merytorycznym, a energia mechaniczna to tylko jeden z jej punktów. Fizyka jądrowa, która dziś zamyka zakres podstawowy, w projekcie trafia do roku bazowego jako część rozmowy o energetyce. W projekcie energia jest punktem wyjścia, a ruch, siły i grawitacja przychodzą później.
Zakres podstawowy po roku bazowym: ruch, siły i Kosmos
Po roku bazowym zakres podstawowy obejmuje sześć kolejnych działów. Nie ma w nich już wymagań do wyboru, za to pojawia się sporo tematów, które dziś są tylko na rozszerzeniu albo nie ma ich wcale.
Szczególnie ciekawy jest ostatni dział. Teoria względności trafia do zakresu podstawowego, a uczeń ma sam wyszukiwać nierozstrzygnięte problemy współczesnej fizyki i oceniać wiarygodność źródeł.
Zakres rozszerzony: od iloczynu wektorowego po komputery kwantowe
Rozszerzenie zaczyna się po roku bazowym i liczy w projekcie 14 działów, a nie 12 jak dziś. Najwięcej zmian jest na początku i na końcu: w matematycznym warsztacie fizyka i w fizyce współczesnej.
Działy w projekcie: matematyczne narzędzia w fizyce, kinematyka, dynamika, energia i pęd, hydrostatyka, termodynamika, drgania mechaniczne, fale mechaniczne, grawitacja i elementy astronomii, elektrostatyka i prąd stały, elektromagnetyzm i prąd przemienny, fale elektromagnetyczne i optyka falowa, optyka geometryczna, elementy fizyki współczesnej.
Co przybywa:
- Matematyczne narzędzia w fizyce jako osobny dział: niepewności pomiarów złożonych, dopasowanie prostej do punktów pomiarowych, iloczyn skalarny i wektorowy.
- Termodynamika z entropią. Jakościowo druga zasada termodynamiki, entropia, procesy odwracalne i nieodwracalne. Cykl Carnota jest wymaganiem do wyboru.
- Fale i dźwięk w praktyce. Skala decybelowa, pomiary głośności różnych źródeł i wpływ hałasu na zdrowie.
- Elektromagnetyzm i elektronika. Ruch cząstek w polach, działanie akceleratorów i aktualne badania prowadzone za ich pomocą, tranzystor jako wzmacniacz, dioda jako źródło światła i prostownik.
- Fizyka współczesna. Model standardowy cząstek, oddziaływania fundamentalne, ciemna materia i ciemna energia, doświadczenie z pojedynczymi fotonami, zasada nieoznaczoności Heisenberga oraz fizyka klasyczna jako przybliżenie fizyki kwantowej.
W większości działów są też wymagania do wyboru, z których nauczyciel wybiera z klasą co najmniej pięć. Na liście znalazły się m.in. tunelowanie i splątanie kwantowe, kryptografia kwantowa i komputery kwantowe, obwód LC, półprzewodniki ze złączem p-n, nadprzewodniki i ciekłe kryształy, a także wyznaczanie prędkości mikrofal za pomocą kuchenki mikrofalowej.
Fizyka do zrobienia: dociekanie naukowe i doświadczenia edukacyjne
Największa zmiana nie dotyczy tematów, tylko sposobu pracy. Projekt zakłada, że uczeń sam stawia hipotezy, planuje doświadczenia i analizuje wyniki, najczęściej w grupach 3–4-osobowych.
W podstawie pojawiają się trzy czasowniki o ściśle określonym znaczeniu:
• „Demonstruje” – uczeń planuje, przeprowadza i omawia pokaz.
• „Bada” – uczeń przeprowadza pełne doświadczenie metodą dociekania naukowego.
• „Rozwiązuje zadania” – zadania jakościowe, ilościowe i problemowe, także takie bez jednoznacznego rozwiązania.
Na lekcjach można korzystać z kalkulatora naukowego i tablic wzorów, a wyniki pomiarów podaje się z jednostką i oszacowaniem niepewności.
Całkowitą nowością w liceum są doświadczenia edukacyjne, czyli praktyczne zadania wybierane z list:
Ciekawostka: projekt opisuje też wyposażenie pracowni fizycznej. Obok gniazdek, zaciemnienia i szybkiego internetu znalazły się w niej lodówka z zamrażalnikiem oraz czajnik, które przydadzą się przy badaniu zjawisk cieplnych.
Co znika albo schodzi na dalszy plan
Projekt to nie tylko nowe tematy. Porównując go z obecną podstawą, widać, że część treści nie jest już wymieniona wprost albo trafiła do wymagań do wyboru:
- Rozszerzalność cieplna ciał stałych, cieczy i gazów, dziś obecna w obu zakresach.
- Kondensator – na rozszerzeniu już tylko jako wymaganie do wyboru, podobnie jak moment bezwładności i zasada zachowania momentu pędu.
- Obliczenia z prawem Hubble’a i drugiej prędkości kosmicznej.
- Seria widmowa atomu wodoru i obliczanie poziomów energetycznych.
- Długość fali de Broglie’a oraz kreacja i anihilacja par cząstka–antycząstka.
- Laser, ferromagnetyki i datowanie węglem C-14 – nie są wymienione w projekcie.
To nie znaczy, że te tematy znikną z lekcji. Wymagania szczegółowe mają zajmować najwyżej połowę czasu przeznaczonego na przedmiot, a resztę nauczyciel może przeznaczyć na pogłębianie tematów, wymagania do wyboru i projekty. Lista może się też zmienić w ostatecznej wersji rozporządzenia.
Co to znaczy dla Ciebie?
Jesteś w 8 klasie. Fizyka z podstawówki będzie fundamentem roku bazowego, więc najlepszą inwestycją jest dobre zrozumienie energii. Opanuj energię kinetyczną i potencjalną, pracę i moc, ciepło właściwe, proste obwody i przeliczanie jednostek: dżule, kilowatogodziny, kilokalorie. O rozszerzeniu z fizyki zdecydujesz dopiero po pierwszej klasie.
Jesteś już w liceum. Dla Ciebie nic się nie zmienia. Uczysz się według obecnej podstawy i przygotowujesz do matury w dotychczasowej formule.
Jesteś rodzicem. Pierwsza klasa będzie wspólna dla wszystkich, a wybór rozszerzeń przesunie się o rok. Warto zapytać wybraną szkołę, jak planuje rok bazowy i czy jej pracownia fizyczna jest gotowa na pracę w małych grupach.
W Fizyka Gryzie będziemy śledzić kolejne etapy reformy i rozkładać nową podstawę na czynniki pierwsze. Obserwuj nas, żeby niczego nie przegapić.
Co dalej?
Opublikowany dokument to druga wersja projektu, już po recenzjach nauczycieli praktyków, ale jeszcze nie obowiązujące prawo. Nad podstawami dla szkół ponadpodstawowych pracowało 292 ekspertów w 26 zespołach, a co najmniej połowę każdego zespołu stanowili czynni nauczyciele.
- Webinary IBE. Instytut przedstawia nauczycielom założenia podstaw z poszczególnych przedmiotów na spotkaniach online.
- Rozporządzenie MEN. Ministerstwo przygotuje projekt rozporządzenia i skieruje go do konsultacji. Ostateczne przepisy mają się pojawić prawdopodobnie na początku 2027 r.
- Start w szkołach. 1 września 2027 r. nowa podstawa ma objąć klasy pierwsze liceum i technikum.
- Nowa matura. Pierwszy rocznik zda ją w 2031 r. (liceum) i 2032 r. (technikum). Szczegóły egzaminu z fizyki będą zależeć od ostatecznej wersji podstawy.