Problemy ucznia rozpoznaje się po zmianie zachowania, która trwa dłużej niż kilka dni. Uczniowi spadają oceny, opuszcza lekcje, wycofuje się z grupy albo reaguje złością. W szkole pomaga mu wychowawca, pedagog i psycholog w ramach bezpłatnej i dobrowolnej pomocy psychologiczno-pedagogicznej.
Poniżej znajdziesz sygnały ostrzegawcze w tabeli, rodzaje problemów, przepisy, dane z wykresami i mapą oraz zadania maturalne z odpowiedziami.
Jakie sygnały mówią, że uczeń ma problem
Jeden gorszy dzień to nie sygnał alarmowy. Uwagę zwraca zmiana, która się utrzymuje, oraz kilka sygnałów naraz.
| Obszar | Co można zauważyć |
|---|---|
| nauka | nagły spadek ocen, brak zadań domowych, kłopoty z koncentracją |
| frekwencja | spóźnienia, wagary, częste zwolnienia z lekcji |
| relacje | wycofanie, samotność na przerwach, konflikty, odrzucenie przez grupę |
| emocje | smutek, drażliwość, wybuchy złości, lęk przed odpowiedzią lub sprawdzianem |
| ciało | zmęczenie, bóle brzucha lub głowy bez przyczyny, zmiana wagi |
| zachowanie | rezygnacja z pasji, ryzykowne zachowania, ukrywanie ran na rękach |
| wypowiedzi | „nic nie ma sensu”, „jestem beznadziejny”, mówienie o śmierci |
Jakie problemy mają uczniowie
| Problem | Na czym polega | Co może zauważyć szkoła |
|---|---|---|
| depresja | długotrwały smutek albo drażliwość, utrata energii i zainteresowań | wycofanie, spadek ocen, zmęczenie |
| zaburzenia lękowe | silny lęk nieadekwatny do sytuacji | unikanie odpowiedzi, absencja przed sprawdzianami |
| ADHD | trudności z uwagą, impulsywność, nadruchliwość | kłopoty z koncentracją, konflikty |
| zaburzenia odżywiania | zaburzony stosunek do jedzenia i ciała | szybka zmiana wagi, unikanie posiłków |
| przemoc rówieśnicza i cyberprzemoc | powtarzane krzywdzenie, ośmieszanie, wykluczanie, także w sieci | lęk, izolacja, ucieczki z lekcji |
| uzależnienia | od substancji albo od zachowań, np. gier i telefonu | zmęczenie, zaniedbywanie nauki |
| kryzys w rodzinie | rozwód, przemoc domowa, choroba, żałoba | nagła zmiana zachowania |
Diagnozę stawia lekarz albo psycholog, nie nauczyciel. Zadaniem szkoły jest zauważyć sygnały, porozmawiać i skierować po pomoc.
Skala problemu w liczbach
W badaniu Fundacji CBOS „Młodzież 2025” ponad 2/5 uczniów ostatnich klas szkół ponadpodstawowych miało umiarkowane lub silniejsze objawy depresji. Częściej dotyczyło to dziewcząt i osób w gorszej sytuacji materialnej.
Policja rejestruje też zamachy samobójcze osób do 18 lat. To tylko przypadki, o których wie, więc prawdziwa liczba jest wyższa.
Na maturze z WOS takie dane służą do opisu problemu społecznego. Pomagają też ocenić, czy państwo dobrze chroni zdrowie dzieci.
Kto w szkole pomaga uczniowi
| Osoba | Zadanie |
|---|---|
| wychowawca | zna klasę, pierwszy zauważa zmianę, kontaktuje się z rodzicami |
| pedagog szkolny | diagnozuje sytuację wychowawczą, organizuje pomoc, prowadzi profilaktykę |
| psycholog szkolny | rozmowy wspierające, interwencja w kryzysie, kierowanie do specjalistów |
| pedagog specjalny | wspiera uczniów ze specjalnymi potrzebami i nauczycieli |
| dyrektor | organizuje pomoc psychologiczno-pedagogiczną w szkole |
| rodzice | współpracują ze szkołą i decydują o leczeniu dziecka |
Pomoc psychologiczno-pedagogiczna
Zasady określa rozporządzenie ministra edukacji z 2017 roku. Pomoc w szkole jest bezpłatna i dobrowolna. Może o nią wnioskować uczeń, rodzic, nauczyciel, pielęgniarka szkolna albo poradnia.
Najczęstsze formy pomocy:
- zajęcia rozwijające uzdolnienia i umiejętności uczenia się,
- zajęcia dydaktyczno-wyrównawcze,
- zajęcia specjalistyczne, np. rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne,
- porady i konsultacje dla uczniów i rodziców,
- zajęcia z doradztwa zawodowego.
Obowiązek zatrudniania specjalistów, w tym psychologa, w każdej szkole wprowadziły standardy zatrudnienia z Karty Nauczyciela. Obowiązują od 2022 roku.
Według MEN liczba etatów psychologów wzrosła od 2021 do 2026 roku ponad trzykrotnie. Psycholog jest dziś w 88% szkół. Wiele etatów wciąż jednak czeka na kandydatów.
Najwięcej nieobsadzonych etatów ma województwo świętokrzyskie. Braki są większe na wsi i w małych miastach, gdzie trudniej znaleźć specjalistę.
Gdzie szukać pomocy poza szkołą
| Instytucja | Co robi |
|---|---|
| poradnia psychologiczno-pedagogiczna | diagnoza, terapia, opinie i orzeczenia, np. o potrzebie kształcenia specjalnego |
| ośrodek środowiskowej opieki psychologicznej (I poziom) | psycholog i psychoterapeuta w ramach NFZ, bez skierowania |
| centrum zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży (II poziom) | poradnia psychiatryczna, oddział dzienny |
| szpital (III poziom) | całodobowe leczenie w ciężkim stanie |
| Rzecznik Praw Dziecka | stoi na straży praw dziecka, prowadzi Dziecięcy Telefon Zaufania 800 12 12 12 |
Trójstopniowy system opieki psychiatrycznej dla dzieci i młodzieży to efekt reformy rozpoczętej w 2019 roku. Ma przenieść pomoc bliżej ucznia i ograniczyć pobyty w szpitalach.
Prawa ucznia i obowiązki szkoły
Na maturze z WOS temat łączy się z prawami dziecka i polityką społeczną.
| Akt prawny | Co mówi |
|---|---|
| Konstytucja RP, art. 72 | państwo chroni prawa dziecka, każdy może żądać ochrony dziecka przed przemocą i demoralizacją |
| Konwencja o prawach dziecka (ONZ, 1989) | dziecko ma prawo do ochrony zdrowia i ochrony przed przemocą |
| Prawo oświatowe i rozporządzenie z 2017 r. | szkoła organizuje pomoc psychologiczno-pedagogiczną |
| Karta Nauczyciela | standardy zatrudnienia specjalistów w szkołach |
| „ustawa Kamilki” (2023) | szkoły muszą mieć standardy ochrony małoletnich przed krzywdzeniem |
Od roku szkolnego 2026/2027 obowiązkowym przedmiotem jest edukacja zdrowotna. Jeden z jej działów dotyczy zdrowia psychicznego.
Najczęstsze błędy na maturze
| Błąd | Jak jest naprawdę |
|---|---|
| Psycholog szkolny stawia diagnozę depresji | Diagnozę choroby stawia lekarz psychiatra. Psycholog szkolny wspiera i kieruje dalej. |
| Pomoc psychologiczno-pedagogiczna jest obowiązkowa | Jest dobrowolna i bezpłatna. |
| Do psychologa w NFZ potrzebne jest skierowanie | Ośrodki I poziomu przyjmują dzieci bez skierowania. |
| Rzecznik Praw Dziecka jest częścią MEN | To niezależny organ. Powołuje go Sejm za zgodą Senatu. |
| Przemoc rówieśnicza to jednorazowa kłótnia | Przemoc to powtarzane krzywdzenie, przy przewadze sprawcy. |
Podsumowanie
- Problem ucznia widać po zmianie zachowania, która trwa dłużej i obejmuje kilka obszarów.
- Pomoc psychologiczno-pedagogiczna w szkole jest bezpłatna i dobrowolna.
- Psycholog jest dziś w 88% szkół, ale część etatów nadal czeka na specjalistów.
- Poza szkołą pomagają poradnie, ośrodki I poziomu bez skierowania i telefony zaufania.
- W razie zagrożenia życia dzwonisz pod 112.
Zadania maturalne z odpowiedziami
Zadanie 1
zamknięte · 1 pktKtóra cecha dotyczy pomocy psychologiczno-pedagogicznej w szkole?
Pokaż rozwiązanie
Odpowiedź C. Rozporządzenie z 2017 roku mówi, że pomoc w szkole jest bezpłatna i dobrowolna.
Zadanie 2
otwarte · 2 pktPodaj dwa sygnały, które mogą świadczyć o problemach emocjonalnych ucznia. Każdy z innego obszaru.
Pokaż rozwiązanie
Np. nauka: nagły spadek ocen. Relacje: wycofanie z grupy i samotność na przerwach. Każdy poprawny sygnał z innego obszaru to 1 punkt.
Zadanie 3
otwarte · 2 pktNa podstawie wykresu „Psycholodzy w polskich szkołach” porównaj sytuację z 2021 i 2026 roku. Podaj jeden przepis albo działanie państwa, które wyjaśnia tę zmianę.
Pokaż rozwiązanie
W 2026 roku etatów psychologów było ponad trzy razy więcej niż w 2021 roku, a odsetek szkół z psychologiem wzrósł z 28,3% do 88%. Przyczyna: standardy zatrudnienia specjalistów w Karcie Nauczyciela, obowiązujące od 2022 roku, i dodatkowe finansowanie.
Zadanie 4
otwarte · 1 pktWyjaśnij, czym jest ośrodek środowiskowej opieki psychologicznej I poziomu i czym różni się od szpitala.
Pokaż rozwiązanie
To placówka NFZ, w której dziecko bez skierowania korzysta z pomocy psychologa i psychoterapeuty. Szpital (III poziom) leczy całodobowo osoby w ciężkim stanie.
Zadanie 5
otwarte · 3 pktPrzedstaw trzy instytucje albo osoby, do których uczeń może zwrócić się po pomoc w kryzysie psychicznym. Przy każdej napisz, czym się zajmuje.
Pokaż rozwiązanie
Np. psycholog szkolny: rozmowa wspierająca i skierowanie do specjalisty. Poradnia psychologiczno-pedagogiczna: diagnoza i terapia. Telefon zaufania 116 111: anonimowa rozmowa całą dobę. Rzecznik Praw Dziecka: ochrona praw dziecka, telefon 800 12 12 12.
Źródła
- Fundacja CBOS, raport „Młodzież 2025”.
- Dane policji o zamachach samobójczych w zestawieniach Biura ds. Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym, za OKO.press i TVP Info.
- MEN, odpowiedź na interpelację poselską w sprawie psychologów w szkołach, za ePedagogika.pl (2026).
- Raport Instytutu Psychiatrii i Neurologii o psychologach szkolnych, za Radiem Kielce (sierpień 2026).
- Rozporządzenie MEN z 2017 roku w sprawie pomocy psychologiczno-pedagogicznej.