
Wielka Brytania, Francja, Niemcy i Szwajcaria to cztery wzorcowe modele demokracji. Wielka Brytania ma system parlamentarno-gabinetowy, Francja semiprezydencki, Niemcy kanclerski, a Szwajcaria dyrektorialny. Na maturze z WOS musisz rozpoznać każdy z nich po opisie instytucji i porównać je ze sobą.
W artykule znajdziesz konstytucje, organy władzy, ordynacje wyborcze, aktualne wyniki wyborów i zadania maturalne. Dane o osobach sprawujących urzędy są aktualne na listopad 2026 r.
Cztery modele w jednym schemacie


| Państwo | Głowa państwa | Szef rządu | Ostatnie wybory do izby niższej |
|---|---|---|---|
| Wielka Brytania | król Karol III | premier Andy Burnham (od 20 lipca 2026 r.) | lipiec 2024 r. |
| Francja | prezydent Emmanuel Macron | premier Sébastien Lecornu | czerwiec i lipiec 2024 r. |
| Niemcy | prezydent Frank-Walter Steinmeier | kanclerz Friedrich Merz (od 6 maja 2025 r.) | 23 lutego 2025 r. |
| Szwajcaria | Rada Federalna; przewodniczący w 2026 r. Guy Parmelin | Rada Federalna | październik 2023 r. |
Wielka Brytania: system parlamentarno-gabinetowy
Wielka Brytania to monarchia konstytucyjna. Jej ustrój nazywa się też systemem westminsterskim. Inne państwa, na przykład Kanada czy Australia, przejęły go jako wzór.
Konstytucja niespisana
Wielka Brytania nie ma jednej ustawy zasadniczej. Konstytucję tworzą trzy rodzaje źródeł:
- ustawy parlamentu o znaczeniu ustrojowym,
- prawo precedensowe (common law), czyli orzeczenia sądów,
- konwenanse konstytucyjne, czyli niepisane zwyczaje, na przykład zasada, że król nie odmawia podpisania ustawy.
| Akt | Rok | Znaczenie |
|---|---|---|
| Wielka Karta Swobód | 1215 | ograniczenie władzy króla |
| Habeas Corpus Act | 1679 | ochrona przed bezprawnym uwięzieniem |
| Bill of Rights | 1689 | przewaga parlamentu nad królem |
| Akty o parlamencie | 1911, 1949 | ograniczenie roli Izby Lordów |
| Human Rights Act | 1998 | włączenie Europejskiej konwencji praw człowieka |
| Constitutional Reform Act | 2005 | utworzenie Sądu Najwyższego (działa od 2009 r.) |
Najważniejsza zasada to suwerenność parlamentu. Parlament może uchwalić lub zmienić każdą ustawę zwykłą większością. Sądy nie mogą uchylić ustawy jako niezgodnej z konstytucją.
Monarcha
Król Karol III panuje od 8 września 2022 r. Monarcha panuje, ale nie rządzi. Formalnie mianuje premiera, otwiera sesję parlamentu i podpisuje ustawy. W praktyce działa na wniosek rządu i nie ponosi odpowiedzialności politycznej.
Parlament
| Cecha | Izba Gmin | Izba Lordów |
|---|---|---|
| Skład | 650 posłów | lordowie dożywotni, lordowie dziedziczni i biskupi Kościoła Anglii |
| Sposób wyłaniania | wybory powszechne | nominacja, dziedziczenie, urząd kościelny |
| Kadencja | do 5 lat | bez kadencji |
| Rola | uchwala ustawy, kontroluje rząd | może opóźnić ustawę o około rok, ustawę finansową o miesiąc |
Posłów wybiera się w 650 okręgach jednomandatowych. Wygrywa kandydat z największą liczbą głosów, nawet bez większości bezwzględnej. Ta ordynacja nazywa się first past the post (FPTP). Sprzyja dwóm dużym partiom i mocno zniekształca wyniki.

W 2024 r. Partia Pracy dostała 33,7% głosów i 411 mandatów, czyli prawie dwie trzecie miejsc. Reform UK miała 14,3% głosów, ale tylko 5 posłów. Jej wyborcy byli rozproszeni po całym kraju, a mandat dostaje tylko zwycięzca w okręgu.
Rząd i opozycja
Premierem zostaje lider partii, która ma większość w Izbie Gmin. Premier dobiera ministrów spośród parlamentarzystów. Najważniejsi z nich tworzą gabinet. Gabinet odpowiada przed Izbą Gmin solidarnie, czyli wszyscy ministrowie publicznie popierają decyzje rządu.
Rząd z większością w Izbie Gmin w praktyce kontroluje pracę parlamentu. Dlatego mówi się o dominacji egzekutywy nad legislatywą.
Premier może się zmienić bez wyborów. W czerwcu 2026 r. Keir Starmer zapowiedział rezygnację. Partia Pracy wybrała nowego lidera, Andy'ego Burnhama, a król 20 lipca 2026 r. powierzył mu tworzenie rządu. Większość w Izbie Gmin się nie zmieniła, więc nie było potrzeby rozpisywania wyborów.
Największa partia opozycyjna to Lojalna Opozycja Jego Królewskiej Mości. Tworzy gabinet cieni, w którym każdy minister ma swojego odpowiednika z opozycji.
Dewolucja
Od 1998 r. Szkocja, Walia i Irlandia Północna mają własne parlamenty i rządy. To dewolucja, czyli przekazanie części kompetencji z Londynu do regionów. Wielka Brytania pozostaje państwem unitarnym, bo parlament w Westminsterze może te kompetencje formalnie odebrać.
Francja: system semiprezydencki
Francja to republika. Obecny ustrój opiera się na Konstytucji V Republiki z 1958 r., przygotowanej pod kierunkiem gen. Charles'a de Gaulle'a. System nazywa się semiprezydenckim albo mieszanym. Władzę wykonawczą dzielą prezydent i premier, dlatego mówi się o dwugłowej egzekutywie.
Prezydent
Prezydenta wybierają obywatele w wyborach powszechnych od 1962 r. Kadencja trwa 5 lat od 2002 r. Wcześniej trwała 7 lat. Od 2008 r. można sprawować urząd najwyżej dwie kadencje z rzędu. Do wygranej potrzeba bezwzględnej większości głosów. Jeśli nikt jej nie zdobędzie, po dwóch tygodniach odbywa się druga tura z dwojgiem kandydatów.
| Uprawnienie prezydenta | Artykuł konstytucji |
|---|---|
| mianuje premiera, a na jego wniosek ministrów | art. 8 |
| przewodniczy posiedzeniom Rady Ministrów | art. 9 |
| może zarządzić referendum w określonych sprawach | art. 11 |
| może rozwiązać Zgromadzenie Narodowe, ale nie częściej niż raz w roku | art. 12 |
| przejmuje uprawnienia nadzwyczajne w razie poważnego zagrożenia | art. 16 |
| jest zwierzchnikiem sił zbrojnych | art. 15 |
Emmanuel Macron sprawuje urząd od 2017 r. Jego druga kadencja kończy się w 2027 r. i nie może on kandydować ponownie.
Rząd
Premiera mianuje prezydent. Rząd odpowiada jednak przed Zgromadzeniem Narodowym, które może go obalić wnioskiem o wotum nieufności. Dlatego prezydent musi wybrać premiera, którego zaakceptuje większość izby.
Gdy prezydent i większość w Zgromadzeniu pochodzą z różnych obozów, powstaje kohabitacja. Prezydent musi wtedy powołać premiera z przeciwnego obozu. Kohabitacje były w latach 1986–1988, 1993–1995 i 1997–2002.
Rząd ma też silne narzędzie wobec parlamentu. Na podstawie art. 49 ust. 3 może przyjąć ustawę bez głosowania. Posłowie mogą temu zapobiec tylko wtedy, gdy uchwalą wotum nieufności.
Parlament
| Cecha | Zgromadzenie Narodowe | Senat |
|---|---|---|
| Liczba członków | 577 | 348 |
| Sposób wyboru | wybory powszechne w okręgach jednomandatowych, dwie tury | wybory pośrednie przez kolegia elektorskie, głównie radnych |
| Kadencja | 5 lat | 6 lat, połowa składu wymieniana co 3 lata |
| Może obalić rząd | tak | nie |
W wyborach do Zgromadzenia Narodowego kandydat wygrywa w pierwszej turze, jeśli zdobędzie ponad połowę głosów i co najmniej 25% głosów uprawnionych. W przeciwnym razie do drugiej tury przechodzą kandydaci z poparciem co najmniej 12,5% uprawnionych.
W czerwcu 2024 r. Macron rozwiązał Zgromadzenie Narodowe. Po wyborach żaden blok nie miał większości 289 mandatów. W grudniu 2024 r. posłowie obalili rząd Michela Barniera, a we wrześniu 2025 r. rząd François Bayrou przegrał głosowanie nad wotum zaufania. Od października 2025 r. premierem jest Sébastien Lecornu.
Rada Konstytucyjna
Rada Konstytucyjna bada zgodność ustaw z konstytucją i czuwa nad prawidłowością wyborów. Ma 9 członków powoływanych na 9 lat. Po trzech wybierają prezydent, przewodniczący Zgromadzenia Narodowego i przewodniczący Senatu.
Niemcy: system kanclerski
Niemcy to republika federalna z 16 krajami związkowymi. Ustrój określa Ustawa Zasadnicza z 23 maja 1949 r. Twórcy konstytucji chcieli uniknąć błędów Republiki Weimarskiej. Dlatego wzmocnili kanclerza i osłabili prezydenta. Ten model nazywa się systemem kanclerskim.
Prezydent federalny
Prezydenta wybiera Zgromadzenie Federalne. Tworzą je wszyscy posłowie do Bundestagu i tyle samo delegatów wybranych przez parlamenty krajów. Kadencja trwa 5 lat, a ponowny wybór jest możliwy tylko raz. Prezydent pełni głównie funkcje reprezentacyjne. Frank-Walter Steinmeier sprawuje urząd od 2017 r. Jego następcę Zgromadzenie Federalne wybierze 30 stycznia 2027 r.
Kanclerz i rząd
Kanclerza wybiera Bundestag na wniosek prezydenta, bezwzględną większością głosów. Kanclerz wyznacza główne kierunki polityki rządu i wskazuje ministrów. Friedrich Merz został wybrany 6 maja 2025 r. dopiero w drugim głosowaniu. Rząd tworzą CDU/CSU i SPD.
Najważniejsza cecha systemu to konstruktywne wotum nieufności (art. 67). Bundestag może odwołać kanclerza tylko wtedy, gdy jednocześnie wybierze jego następcę. Udało się to raz, w 1982 r., gdy Helmut Kohl zastąpił Helmuta Schmidta.
Kanclerz może też sam poprosić o wotum zaufania (art. 68). Jeśli go nie dostanie, prezydent może rozwiązać Bundestag. Tak stało się w grudniu 2024 r., gdy wotum zaufania przegrał Olaf Scholz. Przedterminowe wybory odbyły się 23 lutego 2025 r.
Parlament
| Cecha | Bundestag | Bundesrat |
|---|---|---|
| Skład | 630 posłów | przedstawiciele rządów 16 krajów, razem 69 głosów |
| Sposób wyłaniania | wybory powszechne, ordynacja mieszana | delegowani przez rządy krajów |
| Kadencja | 4 lata | brak kadencji, skład zależy od wyborów w krajach |
| Rola | uchwala ustawy, wybiera kanclerza | reprezentuje kraje, przy części ustaw ma prawo weta |
Każdy kraj ma w Bundesracie od 3 do 6 głosów, zależnie od liczby mieszkańców. Wszystkie głosy kraju oddaje się jednakowo.
W wyborach do Bundestagu wyborca ma dwa głosy. Pierwszy oddaje na kandydata w okręgu, drugi na listę partii. Liczbę mandatów partii wyznacza drugi głos. Ten system nazywa się proporcjonalnym personalizowanym.
Po reformie z 2023 r. Bundestag ma stałą liczbę 630 posłów. Zlikwidowano mandaty nadwyżkowe i wyrównawcze. Partia musi zdobyć 5% drugich głosów albo wygrać co najmniej 3 okręgi. Z progu zwolniona jest partia mniejszości duńskiej SSW.
Federalny Trybunał Konstytucyjny
Federalny Trybunał Konstytucyjny w Karlsruhe ma 16 sędziów. Bada zgodność ustaw z Ustawą Zasadniczą, rozstrzyga spory między federacją a krajami i może zdelegalizować partię działającą przeciw demokracji. Każdy obywatel może złożyć do niego skargę konstytucyjną.
Szwajcaria: system dyrektorialny
Szwajcaria nazywa się oficjalnie Konfederacją Szwajcarską, ale w praktyce jest państwem federalnym. Składa się z 26 kantonów, które mają własne konstytucje, parlamenty i rządy. Obowiązuje konstytucja federalna z 1999 r. Szwajcaria jest też państwem trwale neutralnym.
Zgromadzenie Federalne
Parlament to Zgromadzenie Federalne. Ma dwie równorzędne izby. Każda ustawa wymaga zgody obu.
| Cecha | Rada Narodowa | Rada Kantonów |
|---|---|---|
| Liczba członków | 200 | 46 |
| Kogo reprezentuje | obywateli | kantony |
| Sposób wyboru | proporcjonalnie, mandaty rozdzielone między kantony według ludności | po 2 osoby z kantonu, po 1 z dawnych półkantonów, według prawa kantonu |
| Kadencja | 4 lata | 4 lata |
Rada Federalna
Rządem jest Rada Federalna, czyli 7 równorzędnych radców. Wybiera ją Zgromadzenie Federalne na 4 lata. Rada pełni jednocześnie funkcję kolegialnej głowy państwa. Każdy radca kieruje jednym departamentem, czyli ministerstwem.
Najważniejsze cechy systemu dyrektorialnego to:
- kolegialność: Rada podejmuje decyzje wspólnie i wspólnie za nie odpowiada,
- brak odpowiedzialności politycznej: parlament nie może odwołać rządu w trakcie kadencji,
- brak prawa rozwiązania parlamentu: rząd nie może skrócić kadencji izb,
- rotacyjny przewodniczący: prezydent Konfederacji jest wybierany na rok spośród radców i ma głównie funkcje reprezentacyjne.
W 2026 r. przewodniczącym Konfederacji jest Guy Parmelin. W październiku 2026 r. ogłosił odejście z Rady Federalnej z końcem roku. Jego następcę wybierze Zgromadzenie Federalne.
Skład Rady Federalnej odzwierciedla siłę największych partii. Ten zwyczaj nazywa się formułą magiczną i działa od 1959 r. Obecnie SVP, SP i FDP mają po dwóch radców, a Centrum (Mitte) jednego. Szwajcaria to więc przykład demokracji konsensualnej: rządzą razem prawie wszystkie duże partie.
Demokracja bezpośrednia
Szwajcaria najszerzej w Europie stosuje demokrację bezpośrednią. Obywatele głosują w sprawach federalnych zwykle kilka razy w roku.
| Instrument | Kiedy | Warunek |
|---|---|---|
| Referendum obligatoryjne | zmiana konstytucji, przystąpienie do organizacji bezpieczeństwa zbiorowego lub wspólnoty ponadnarodowej | wymaga podwójnej większości: obywateli i kantonów |
| Referendum fakultatywne | sprzeciw wobec uchwalonej ustawy | 50 000 podpisów w ciągu 100 dni albo wniosek 8 kantonów |
| Inicjatywa ludowa | propozycja zmiany konstytucji | 100 000 podpisów w ciągu 18 miesięcy, potem podwójna większość |
W dwóch kantonach, Glarus i Appenzell Innerrhoden, działa jeszcze Landsgemeinde. To zgromadzenie obywateli pod gołym niebem, które głosuje przez podniesienie ręki. Kobiety uzyskały prawo głosu w wyborach federalnych dopiero w 1971 r.
Skład parlamentów po ostatnich wyborach

Wykres pokazuje skutki różnych ordynacji. W Wielkiej Brytanii jedna partia zdobyła samodzielną większość. We Francji, Niemczech i Szwajcarii żadna partia jej nie ma, więc potrzebne są koalicje albo porozumienia.
| Państwo | Ordynacja do izby niższej | Typowy skutek |
|---|---|---|
| Wielka Brytania | większościowa, jedna tura | rząd jednej partii |
| Francja | większościowa, dwie tury | bloki partii, od 2024 r. brak większości |
| Niemcy | proporcjonalna personalizowana, próg 5% | rządy koalicyjne |
| Szwajcaria | proporcjonalna w kantonach | wielopartyjność, rząd wszystkich dużych partii |
Porównanie w jednej tabeli
| Kryterium | Wielka Brytania | Francja | Niemcy | Szwajcaria |
|---|---|---|---|---|
| Model | parlamentarno-gabinetowy | semiprezydencki | kanclerski | dyrektorialny |
| Kto wybiera głowę państwa | dziedziczenie | obywatele | Zgromadzenie Federalne | parlament wybiera całą Radę Federalną |
| Kto powołuje szefa rządu | monarcha, zgodnie z wolą większości | prezydent | Bundestag | parlament |
| Czy parlament odwoła rząd | tak, wotum nieufności | tak, Zgromadzenie Narodowe | tak, tylko wotum konstruktywne | nie |
| Czy można rozwiązać izbę niższą | tak | tak, najwyżej raz w roku | tak, w wyjątkowych sytuacjach | nie |
| Sądowa kontrola ustaw | brak uchylania ustaw | Rada Konstytucyjna | Federalny Trybunał Konstytucyjny | brak kontroli ustaw federalnych |
| Ustrój terytorialny | unitarny z dewolucją | unitarny | federalny | federalny |
Podsumowanie
- Wielka Brytania ma niespisaną konstytucję, suwerenność parlamentu i rząd wyłaniany z większości w Izbie Gmin.
- Francja ma silnego prezydenta z wyborów powszechnych i premiera odpowiedzialnego przed Zgromadzeniem Narodowym.
- Niemcy mają silnego kanclerza, konstruktywne wotum nieufności i federalny Bundesrat.
- Szwajcaria ma kolegialną Radę Federalną, której nie da się odwołać, i rozbudowaną demokrację bezpośrednią.
- Ordynacja większościowa sprzyja rządom jednej partii, a proporcjonalna rządom koalicyjnym.
Jeśli chcesz porównać demokrację z ustrojami niedemokratycznymi, przeczytaj artykuł Systemy totalitarne i autorytarne.
Zadania maturalne
Zadanie 1
zamknięte · 1 pktW którym państwie parlament może odwołać szefa rządu tylko wtedy, gdy jednocześnie wybierze jego następcę?
Pokaż rozwiązanie
Odpowiedź C. To konstruktywne wotum nieufności z art. 67 Ustawy Zasadniczej. Bundestag skutecznie użył go w 1982 r., gdy Helmut Kohl zastąpił Helmuta Schmidta.
Zadanie 2
zamknięte · 1 pktOceń prawdziwość zdania: „Prezydent Francji może rozwiązać Zgromadzenie Narodowe w dowolnym momencie i dowolnie często”.
Pokaż rozwiązanie
Fałsz. Zgodnie z art. 12 konstytucji po rozwiązaniu Zgromadzenia i nowych wyborach prezydent nie może ponownie go rozwiązać przez rok.
Zadanie 3
zamknięte · 1 pktKto wybiera członków Rady Federalnej w Szwajcarii?
Pokaż rozwiązanie
Odpowiedź A. Radę Federalną wybiera Zgromadzenie Federalne na 4 lata. Parlament nie może jej odwołać w trakcie kadencji.
Zadanie 4
zamknięte · 1 pktJak nazywa się sytuacja, w której prezydent Francji i większość w Zgromadzeniu Narodowym pochodzą z różnych obozów politycznych?
Pokaż rozwiązanie
Odpowiedź D. Kohabitacja wystąpiła we Francji w latach 1986–1988, 1993–1995 i 1997–2002. Prezydent musi wtedy powołać premiera z przeciwnego obozu.
Zadanie 5
zamknięte · 1 pktOceń prawdziwość zdania: „W Szwajcarii inicjatywa ludowa w sprawie zmiany konstytucji wymaga zebrania 100 000 podpisów w ciągu 18 miesięcy”.
Pokaż rozwiązanie
Prawda. Po zebraniu podpisów odbywa się głosowanie. Zmiana przechodzi, jeśli poprze ją większość obywateli i większość kantonów.
Zadanie 6
otwarte · 2 pktNa podstawie wykresu wyników wyborów w Wielkiej Brytanii w 2024 r. wyjaśnij, dlaczego Reform UK z 14,3% głosów zdobyła tylko 5 mandatów, a Partia Pracy z 33,7% głosów zdobyła 411 mandatów. Nazwij ordynację wyborczą.
Pokaż rozwiązanie
Przykładowa odpowiedź za 2 punkty:
W Wielkiej Brytanii obowiązuje ordynacja większościowa w okręgach jednomandatowych (first past the post). W każdym okręgu mandat dostaje tylko kandydat z największą liczbą głosów, a głosy oddane na pozostałych przepadają.
Wyborcy Reform UK byli rozproszeni. Partia zajmowała często drugie miejsce, ale rzadko wygrywała okręgi. Partia Pracy wygrywała w wielu okręgach niewielką przewagą, więc zdobyła znacznie więcej mandatów, niż wynikałoby z udziału w głosach.
1 punkt za nazwę ordynacji i zasadę „zwycięzca bierze wszystko” w okręgu. 1 punkt za wyjaśnienie skutku rozproszenia głosów.
Zadanie 7
otwarte · 2 pktPorównaj pozycję głowy państwa w Wielkiej Brytanii i we Francji. Podaj jedno podobieństwo i jedną różnicę.
Pokaż rozwiązanie
Przykładowa odpowiedź za 2 punkty:
Podobieństwo: w obu państwach głowa państwa formalnie powołuje szefa rządu. Król mianuje premiera, a prezydent Francji mianuje premiera.
Różnica: król Wielkiej Brytanii obejmuje tron w drodze dziedziczenia i ma głównie władzę symboliczną. Prezydent Francji pochodzi z wyborów powszechnych i ma realną władzę, na przykład może rozwiązać Zgromadzenie Narodowe albo przejąć uprawnienia nadzwyczajne z art. 16.
Po 1 punkcie za poprawne podobieństwo i poprawną różnicę z nazwą konkretnego uprawnienia.
Źródła
- Konstytucja Republiki Francuskiej z 4 października 1958 r.
- Ustawa Zasadnicza Republiki Federalnej Niemiec z 23 maja 1949 r.
- Konstytucja federalna Konfederacji Szwajcarskiej z 18 kwietnia 1999 r.
- Wyniki wyborów do Izby Gmin z 4 lipca 2024 r.
- Francuskie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, wyniki wyborów do Zgromadzenia Narodowego 2024 r.
- Bundeswahlleiterin, wyniki wyborów do Bundestagu z 23 lutego 2025 r.
- Federalny Urząd Statystyczny Szwajcarii, wyniki wyborów do Rady Narodowej z 22 października 2023 r.
- Informacje prasowe o zmianie premiera Wielkiej Brytanii (czerwiec i lipiec 2026 r.) i o rezygnacji Guya Parmelina (październik 2026 r.).


