Antyk: karta epoki

Ramy czasowe

-800–476. Obie daty są umowne. Liczba -800 oznacza rok 800 przed naszą erą. Za początek epoki przyjmuje się czas powstania eposów Homera, czyli VIII wiek p.n.e.; niektóre opracowania podają IX wiek p.n.e. Rok 476 to upadek cesarstwa zachodniorzymskiego.

Tło

Antyk to starożytność grecka i rzymska. Od niej zaczyna się kultura europejska: filozofia, teatr, poezja i wiele słów, których używamy do dziś. Szkoła omawia razem z antykiem także Biblię, drugie wielkie źródło naszej kultury.

Grecy żyli w wielu niezależnych miastach-państwach, które nazywali polis. Najważniejsze dla literatury były Ateny. W V wieku p.n.e. działała tam demokracja, a w czasie świąt ku czci boga Dionizosa wystawiano tragedie i komedie. Wtedy pisali Ajschylos, Sofokles i Eurypides.

Najstarsze dzieła literatury greckiej to eposy przypisywane Homerowi: „Iliada” i „Odyseja”. Badacze datują je na VIII wiek p.n.e. Opowiadają o wojnie trojańskiej i o powrocie Odyseusza do domu.

Grecy wierzyli w wielu bogów, a najważniejsi z nich mieszkali na Olimpie. Mity opowiadały o bogach i o bohaterach. Z mitów pochodzą postacie, które literatura przywołuje do dziś: Prometeusz, Syzyf, Orfeusz, Dedal i Ikar.

Grecka filozofia pytała, z czego zbudowany jest świat i jak żyć dobrze. Sokrates uczył przez rozmowę. Jego uczeń Platon stworzył teorię idei, a uczeń Platona, Arystoteles, opisał w „Poetyce” zasady tragedii.

Rzymianie przejęli wiele z kultury greckiej. Za panowania cesarza Oktawiana Augusta pisali Wergiliusz, Horacy i Owidiusz. Umowny koniec antyku to rok 476, gdy upadło cesarstwo zachodniorzymskie.

Cechy epoki

Mimesis

Greckie słowo oznaczające naśladowanie. Według Platona i Arystotelesa sztuka naśladuje rzeczywistość. Dla Platona naśladowanie oddala od prawdy, a Arystoteles uważał je za naturalną drogę, którą człowiek poznaje świat.

Katharsis

Oczyszczenie widza, które według Arystotelesa daje tragedia. Widz przeżywa litość i trwogę, a potem uwalnia się od tych uczuć. Arystoteles opisał to w „Poetyce”.

Konflikt tragiczny

Bohater wybiera między dwiema racjami, które są równie ważne. Każdy wybór prowadzi do klęski. W „Antygonie” prawo boskie każe pochować brata, a rozkaz króla Kreona tego zabrania.

Fatum

Los, któremu nie może się przeciwstawić nawet bohater. W tragedii greckiej przepowiednie się spełniają, choć ludzie próbują ich uniknąć. Tak dzieje się w „Królu Edypie” Sofoklesa.

Hybris

Pycha człowieka, który przekracza granice wyznaczone przez bogów. Sprowadza na niego karę. W „Antygonie” pychą grzeszy Kreon, który stawia swój rozkaz ponad prawem bogów.

Zasady tragedii greckiej

Tragedia miała chór, który komentował wydarzenia, najwyżej trzech aktorów i maski. Akcja toczyła się zwykle w ciągu jednego dnia. Zasadę trzech jedności, czyli czasu, miejsca i akcji, ułożyli dopiero późniejsi teoretycy na podstawie Arystotelesa.

Epos

Długi utwór wierszowany o czynach bohaterów i losach całej społeczności. Zaczyna się inwokacją, czyli prośbą do Muzy, a narrator wie wszystko o świecie przedstawionym. Ma rozbudowane porównania, nazywane homeryckimi.

Kalokagatia

Grecki ideał człowieka pięknego i dobrego zarazem. Piękno ciała miało iść w parze z odwagą i szlachetnością duszy.

Stoicyzm i epikureizm

Dwie szkoły filozoficzne, które uczyły, jak żyć mądrze. Stoicy radzili przyjmować spokojnie to, na co nie mamy wpływu. Epikurejczycy szukali szczęścia w umiarkowanej przyjemności i w braku cierpienia.

Carpe diem i złoty środek

Horacy radził w „Pieśniach” korzystać z dnia, czyli carpe diem, i żyć według złotego środka, po łacinie aurea mediocritas. Pisał też, że poeta nie umrze cały, bo przetrwa w swoich wierszach: non omnis moriar.

Biblia

Zbiór ksiąg Starego i Nowego Testamentu. Stary Testament powstał głównie po hebrajsku, Nowy po grecku. Z Biblii literatura czerpie motywy, symbole i gatunki, na przykład psalm, przypowieść i apokalipsę.

Najważniejsi autorzy

• 

  Homer

  Grecki poeta, któremu tradycja przypisuje „Iliadę” i „Odyseję”. Badacze datują jego eposy na VIII wiek p.n.e., a tradycja przedstawia go jako niewidomego. Badacze do dziś spierają się, czy istniał i czy oba eposy napisała ta sama osoba.

• 

  Sofokles

  Żył w latach około 496-406 p.n.e. w Atenach. Napisał ponad sto dramatów, a zachowało się siedem, w tym „Antygona” i „Król Edyp”. Według Arystotelesa wprowadził na scenę trzeciego aktora.

• 

  Platon

  Żył w latach około 427-347 p.n.e. Był uczniem Sokratesa i założył w Atenach szkołę zwaną Akademią. Uważał, że prawdziwe są niezmienne idee, a świat, który widzimy, jest tylko ich cieniem. Ten obraz daje mit jaskini z „Państwa”.

• 

  Arystoteles

  Żył w latach 384-322 p.n.e. Był uczniem Platona i nauczycielem Aleksandra Macedońskiego. W „Poetyce” opisał tragedię i epos oraz pojęcia mimesis i katharsis.

• 

  Horacy

  Rzymski poeta, żył w latach 65-8 p.n.e. W „Pieśniach” zachęcał do umiaru i do korzystania z chwili. Jego pieśń „Exegi monumentum” mówi, że poeta przetrwa w swoich dziełach.

• 

  Wergiliusz

  Rzymski poeta, żył w latach 70-19 p.n.e. Napisał „Eneidę”, epos o Eneaszu, który po upadku Troi wędruje do Italii. Jest też autorem „Bukolik” i „Georgik”.

Lektury z tej epoki

• AntygonaSofokles

  Matura PP

  Matura PR

  w całości
• IliadaHomer

  Matura PP

  Matura PR

  we fragmentach
• OdysejaHomer

  Matura PR

  we fragmentach
• Mitologia, cz. I GrecjaJan Parandowski

  Matura PP

  Matura PR

  w całości

  Przypisanie umowne: Książka powstała w XX wieku, w 1924 roku. Do antyku przypisujemy ją, bo opowiada mity greckie.
• Biblia (fragmenty Księgi Rodzaju, Hioba, Koheleta, Psalmów, Apokalipsy św. Jana)

  Matura PP

  Matura PR

  we fragmentach

  Przypisanie umowne: Biblia nie należy do kultury greckiej ani rzymskiej. Szkoła omawia ją razem z antykiem jako drugie źródło kultury europejskiej.

Motywy epoki

Los i przeznaczenie

Człowiek nie ucieknie przed wyrokiem losu. Edyp spełnia przepowiednię, choć robi wszystko, żeby jej uniknąć. Nad Antygoną ciąży klątwa rodu Labdakidów, z którego pochodzi Edyp, a mimo to sama wybiera, jak się zachować wobec losu.

Wina i kara

Pycha i bunt wobec bogów sprowadzają karę. W mitach cierpią za swoje winy Tantal, Syzyf i Niobe. Kreon w „Antygonie” traci syna i żonę.

Poświęcenie

Prometeusz wykrada bogom ogień dla ludzi i zostaje za to przykuty do skały. Antygona oddaje życie, żeby pochować brata. Obie postacie stawiają wyższą wartość ponad własnym bezpieczeństwem.

Miłość silniejsza niż śmierć

Orfeusz schodzi do krainy zmarłych, żeby wyprowadzić Eurydykę. Penelopa przez dwadzieścia lat czeka na Odyseusza i podstępem zwodzi zalotników, którzy chcą ją poślubić.

Wędrówka i powrót do domu

Odyseusz przez dziesięć lat po wojnie wraca na Itakę. Jego podróż stała się obrazem ludzkiego życia, a słowo odyseja znaczy dziś długą wędrówkę pełną przygód.

Heroizm

Achilles wybiera krótkie i sławne życie zamiast długiego i spokojnego. Hektor staje do walki z Achillesem, choć przeczuwa śmierć, bo broni Troi i swojej rodziny.

Cierpienie niewinnego

Hiob jest sprawiedliwy, a traci majątek, dzieci i zdrowie. Księga pyta, dlaczego cierpią niewinni. Odpowiada, że człowiek nie pojmie zamysłów Boga, a mimo to może Mu ufać.

Przemijanie i marność

Kohelet powtarza, że wszystko jest marnością, a pokolenia przychodzą i odchodzą. Horacy z tego samego doświadczenia wyprowadza radę: korzystaj z dnia, bo czas ucieka.

Koniec świata

Apokalipsa św. Jana pokazuje koniec świata w symbolach: czterech jeźdźców, Baranek, bestia. Kończy się wizją nowego nieba i nowej ziemi.

Labirynt

Dedal buduje na Krecie labirynt, w którym zamknięto Minotaura. Tezeusz wychodzi z niego dzięki nici Ariadny. Labirynt jest w literaturze obrazem zagubienia i trudnej drogi do prawdy.

Konteksty

Kontekst historyczny

Greckie miasta-państwa, demokracja w Atenach w V wieku p.n.e., wojny z Persami, potem Rzym: republika, cesarstwo Oktawiana Augusta i upadek cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku.

Kontekst filozoficzny

Sokrates i jego rozmowy, teoria idei i mit jaskini Platona, „Poetyka” Arystotelesa, a w czasach późniejszych stoicy i epikurejczycy.

Kontekst teatralny

Teatr grecki pod gołym niebem: widownia na zboczu wzgórza, okrągła orchestra, w której występował chór, i budynek skene za aktorami. Przedstawienia odbywały się w czasie świąt Dionizosa jako konkurs autorów.

Kontekst religijny

Bogowie olimpijscy i mity o nich, a obok Biblia, święta księga chrześcijaństwa; jej Stary Testament jest świętą księgą judaizmu. Oba źródła dały literaturze europejskiej postacie, symbole i pytania o los człowieka.

Antyk w późniejszych epokach

Renesans wracał do antyku pod hasłem ad fontes, czyli do źródeł. Klasycyzm oświecenia naśladował wzorce starożytnych. Mity dają literaturze archetypy i toposy, na przykład Prometeusza i Syzyfa.

Quiz z epoki

Pytania jawne na maturę ustną

Pytania z listy CKE na lata 2026–2028, z numerem z komunikatu dyrektora CKE.

1. Pytanie 1. Motyw cierpienia niezawinionego. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Księgi Hioba. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Biblia, Księga Hioba (fragmenty))
2. Pytanie 2. Człowiek wobec niestałości świata. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Księgi Koheleta. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Biblia, Księga Koheleta (fragmenty))
3. Pytanie 3. Wizja końca świata. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Apokalipsy św. Jana. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Biblia, Apokalipsa św. Jana (fragmenty))
4. Pytanie 4. Poświęcenie się w imię wyższych wartości. Omów zagadnienie na podstawie Mitologii (cz. I Grecja) Jana Parandowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Jan Parandowski, Mitologia, cz. I Grecja)
5. Pytanie 5. Problematyka winy i kary. Omów zagadnienie na podstawie Mitologii (cz. I Grecja) Jana Parandowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Jan Parandowski, Mitologia, cz. I Grecja)
6. Pytanie 6. Miłość silniejsza niż śmierć. Omów zagadnienie na podstawie Mitologii (cz. I Grecja) Jana Parandowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Jan Parandowski, Mitologia, cz. I Grecja)
7. Pytanie 7. Heroizm jako postawa człowieka w zmaganiu się z losem. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Iliady Homera. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Homer, Iliada (fragmenty))
8. Pytanie 8. Prawa boskie a prawa ludzkie. Omów zagadnienie na podstawie Antygony Sofoklesa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Sofokles, Antygona)
9. Pytanie 9. Człowiek wobec przeznaczenia. Omów zagadnienie na podstawie Antygony Sofoklesa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Sofokles, Antygona)