Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →
Wnętrze barokowego kościoła ze złoconym ołtarzem, kolumnami i malowanym sklepieniem.

Barok: karta epoki

1580–1730

Ramy czasowe

1580–1730. Obie daty są umowne i dotyczą Polski. W Europie barok trwa od końca XVI do początku XVIII wieku. Część opracowań zaczyna polski barok dopiero w 1618 roku, gdy Piotr Kochanowski wydał przekład „Jerozolimy wyzwolonej” Tassa. Mikołaja Sępa Szarzyńskiego, zmarłego około 1581 roku, badacze sytuują na przełomie renesansu i baroku. Późny barok, zwany saskim, sięga w Polsce lat 1740-1760, a karta Oświecenia zaczyna tę epokę w Polsce w 1740 roku.

Tło

Barok wyrósł z niepokoju. Reformacja podzieliła Kościół, a sobór trydencki (1545-1563) dał początek kontrreformacji. Kościół katolicki odpowiedział na herezje reformą duchowieństwa i nową, poruszającą sztuką. Barok bywa nazywany nieoficjalnym stylem Kościoła po soborze trydenckim. Sztuka miała zachwycić, zaskoczyć i poruszyć widza. Stąd przepych, kontrast i teatralność kościołów, obrazów i wierszy. Filozofowie pytali o miejsce człowieka w świecie: Kartezjusz ufał rozumowi, a Pascal wątpił, czy sam rozum wystarczy. W Rzeczypospolitej szlachta stworzyła własny obraz siebie, czyli sarmatyzm. Wierzyła, że pochodzi od starożytnych Sarmatów, i ceniła złotą wolność. Poeci baroku pisali więc o marności świata, o miłości zmysłowej i o rycerskiej sławie naraz.

Cechy epoki

Duch kontrreformacji
Sobór trydencki (1545-1563) odnowił Kościół katolicki i zapoczątkował kontrreformację. Sztuka barokowa miała przekonywać do wiary, poruszając zmysły i uczucia odbiorcy.
Marność świata
Motyw vanitas pochodzi z Księgi Koheleta: „Marność nad marnościami i wszystko marność”. Poeci baroku przypominają, że uroda, majątek i sława szybko przemijają.
Niepokój i dualizm
Człowiek baroku jest rozdarty między duszą a ciałem, niebem a ziemią. Sęp Szarzyński opisuje życie jako nieustanną walkę z szatanem, światem i ciałem.
Kontrast
Barok zestawia przeciwieństwa: piękno i rozkład, rozkosz i śmierć, światło i mrok. Ulubione środki to antyteza i paradoks.
Koncept
Koncept to wyszukany, zaskakujący pomysł, na którym opiera się wiersz. Często kryje się w puencie, czyli niespodziewanym zakończeniu.
Marinizm
Styl nazwany od włoskiego poety Giambattisty Marina. Stawia na popis formy: mnóstwo metafor, anafor, hiperbol i paradoksów. W Polsce przedstawia go Jan Andrzej Morsztyn.
Przepych i ozdobność
Sztuka barokowa chce wywrzeć jak najmocniejsze wrażenie. Łączy architekturę, malarstwo, rzeźbę, muzykę i teatr w jedną całość.
Sarmatyzm
Ideologia polskiej szlachty od końca XVI do drugiej połowy XVIII wieku. Szlachta wierzyła, że wywodzi się od Sarmatów, ceniła złotą wolność, wiarę katolicką i rycerską tradycję.
Makaronizmy
Obce, w baroku najczęściej łacińskie, wtrącenia w polskiej wypowiedzi. Pełno ich w „Pamiętnikach” Jana Chryzostoma Paska, pisanych żywym językiem gawędy.
Ulubione gatunki
Barok lubi sonet, fraszkę, epigramat i pamiętnik. Powstają też epopeje rycerskie, jak „Transakcja wojny chocimskiej” Wacława Potockiego.

Najważniejsi autorzy

  • Ilustracja: młody szlachcic z XVI wieku w ciemnym stroju, zamyślony nad otwartą księgą przy świecy.

    Mikołaj Sęp Szarzyński

    Żył około 1550-1581. Jego wiersze wydał brat dopiero w 1601 roku w tomie „Rytmy abo wiersze polskie”. Sonety Sępa mówią o krótkości życia i walce duszy z szatanem, światem i ciałem. Badacze sytuują go na przełomie renesansu i baroku.

  • Ilustracja: elegancki magnat z XVII wieku w bogatym kontuszu, z gęsim piórem w dłoni.

    Jan Andrzej Morsztyn

    Żył w latach 1621-1693. Był poetą dworskim i politykiem, podskarbim wielkim koronnym. Pisał erotyki wzorowane na Marinie, pełne konceptów i zaskakujących puent. Najważniejsze zbiory to „Lutnia” i „Kanikuła albo Psia gwiazda”. Za życia prawie nic nie wydrukował; wiersze krążyły w odpisach.

  • Ilustracja: dojrzały mężczyzna z bródką w ciemnym stroju z białą kryzą, z klepsydrą na stole.

    Daniel Naborowski

    Żył w latach 1573-1640. Był kalwinem, dyplomatą, tłumaczem i sekretarzem Janusza Radziwiłła. Pisał o marności świata i przemijaniu, np. w wierszach „Krótkość żywota” i „Marność”. Umiał też żartobliwie chwalić błahe rzeczy.

  • Ilustracja: starszy szlachcic z wąsami w kontuszu i pasie, przy biurku w dworku ziemiańskim.

    Wacław Potocki

    Żył w latach 1621-1696. Pochodził z rodziny braci polskich (arian), w 1658 roku pod przymusem przeszedł na katolicyzm. Napisał epopeję „Transakcja wojny chocimskiej” o zwycięstwie pod Chocimiem w 1621 roku. Jest też autorem „Ogrodu fraszek” i „Moraliów”.

  • Ilustracja: wąsaty szlachecki żołnierz w niebieskim żupanie, z szablą u boku i futrzanym płaszczem na ramieniu.

    Jan Chryzostom Pasek

    Żył około 1636-1701. Był żołnierzem, walczył m.in. pod dowództwem Stefana Czarnieckiego. Pod koniec życia spisał „Pamiętniki” o latach 1655-1688. Pisał gawędą, pełną humoru i makaronizmów. Pamiętniki wydano drukiem dopiero w 1836 roku.

  • Ilustracja: mężczyzna w peruce z XVII wieku i w kostiumie teatralnym, na tle sceny z kurtyną.

    Molier

    Jean-Baptiste Poquelin żył w latach 1622-1673. Był francuskim komediopisarzem i aktorem epoki klasycyzmu. W 1668 roku wystawił „Skąpca”, w którym sam grał Harpagona. Napisał też „Świętoszka” i „Chorego z urojenia”.

Lektury z tej epoki

Motywy epoki

Vanitas
Marność wszystkiego, co ziemskie. Naborowski w „Marności” pozwala kochać i żartować, ale nad wszystko stawia bojaźń Bożą. Sęp w sonetach pyta, jak kochać rzeczy nietrwałe.
Przemijanie i krótkość życia
Życie mija szybko jak cień. To temat „Krótkości żywota” Naborowskiego i pierwszego sonetu Sępa Szarzyńskiego.
Memento mori
Pamiętaj o śmierci. W malarstwie barokowym przypominają o niej czaszki, klepsydry, zegary i gnijące owoce.
Walka duchowa
Człowiek walczy o zbawienie z szatanem, światem i ciałem. Tak brzmi tytuł czwartego sonetu Sępa Szarzyńskiego.
Miłość zmysłowa
W „Kanikule” łączy letni upał z żarem miłości. W erotykach wychwala urodę konceptem: przy spojrzeniu ukochanej blednie słońce.
Pieniądz i skąpstwo
Harpagon ze „Skąpca” kocha szkatułkę z pieniędzmi bardziej niż dzieci. Pieniądz odbiera mu radość i zaufanie do ludzi.
Ojciec i dzieci
Harpagon chce wydać córkę Elizę za Anzelma, który nie żąda posagu, a sam zaleca się do ukochanej syna. Konflikt pokoleń napędza komedię.
Szlachcic i rycerz
Pasek opisuje wojny i życie ziemianina. Potocki opiewa zwycięstwo pod Chocimiem. Obaj pokazują szlachecki ideał obrońcy ojczyzny.
Bóg i człowiek
Człowiek baroku jest słaby i niepewny, a ratunku szuka u Boga. Pascal pisał, że wielkość człowieka stanowi myśl.

Konteksty

Księga Koheleta
Z niej pochodzi formuła „Marność nad marnościami i wszystko marność”. To biblijne źródło motywu vanitas.
Blaise Pascal
Francuski filozof i matematyk (1623-1662). W „Myślach” pisał, że „Myśl stanowi wielkość człowieka”. Znany jest jego zakład: argument, że wiara w Boga bardziej się opłaca niż niewiara.
Kartezjusz
Francuski filozof (1596-1650), twórca nowożytnego racjonalizmu. W „Rozprawie o metodzie” (1637) wyszedł od wątpienia i doszedł do zdania „Myślę, więc jestem”.
Malarstwo vanitas
Flamandzcy i holenderscy malarze XVII wieku malowali martwe natury z czaszką, klepsydrą i gnijącymi owocami. Przypominały, że radość życia trwa chwilę.
Plaut, „Skarb”
Molier oparł „Skąpca” swobodnie na rzymskiej komedii Plauta „Aulularia”, czyli „Skarb”. Też opowiada o skąpcu, który drży o ukryte złoto.

Quiz z epoki

  1. Pytanie 1 z 10

    Od czego najpewniej pochodzi nazwa „barok”?

  2. Pytanie 2 z 10

    Który sobór zapoczątkował kontrreformację?

  3. Pytanie 3 z 10

    Który polski poeta najlepiej reprezentuje marinizm?

  4. Pytanie 4 z 10

    Z której księgi biblijnej pochodzi formuła „Marność nad marnościami i wszystko marność”?

  5. Pytanie 5 z 10

    Czym jest koncept w poezji barokowej?

  6. Pytanie 6 z 10

    Od kogo wywodziła się według sarmatyzmu polska szlachta?

  7. Pytanie 7 z 10

    O czym mówi czwarty sonet Mikołaja Sępa Szarzyńskiego?

  8. Pytanie 8 z 10

    Jakim językiem pisał Jan Chryzostom Pasek swoje „Pamiętniki”?

  9. Pytanie 9 z 10

    Kto w „Skąpcu” kradnie szkatułkę Harpagona?

  10. Pytanie 10 z 10

    Do której epoki historycy literatury zaliczają Moliera?

Pytania bez odpowiedzi: 10

Krzyżówka

Kliknij kratkę albo hasło i wpisz odpowiedź. Postęp zapisuje się w tej przeglądarce.

1 poziomo: Motyw marności, ulubiony przez poetów baroku.

Poziomo

Pionowo

Krzyżówka do druku

Podaj e-mail, a plik PDF z krzyżówką pobierze się od razu. Rozwiązanie jest na osobnej stronie.

Administratorem danych jest Edubite Sp. z o.o. Cel, czas i Twoje prawa opisuje polityka prywatności.

Pytania jawne na maturę ustną

Pytania z listy CKE na lata 2026–2028, z numerem z komunikatu dyrektora CKE.

  1. Pytanie 16. Czy dobra materialne czynią człowieka szczęśliwym? Omów zagadnienie na podstawie Skąpca Moliera. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Molier, Skąpiec)
  2. Pytanie 17. Przyczyny nieporozumień między rodzicami i dziećmi. Omów zagadnienie na podstawie Skąpca Moliera. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Molier, Skąpiec)