Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →
Renesansowy dziedziniec z arkadami i kopułą kaplicy w ciepłym świetle popołudnia.

Renesans: karta epoki

1500–1620

Ramy czasowe

1500–1620. Obie daty są umowne i dotyczą literatury polskiej. Około 1500 roku nowe prądy z Włoch docierają na dobre do Krakowa, a około 1620 roku epoka ustępuje barokowi. We Włoszech renesans zaczął się dużo wcześniej: humanizm rodził się tam już w XIV wieku i rozkwitł w XV. W Europie epoka zaczyna się z końcem średniowiecza, a jej koniec często umieszcza się około 1600 roku.

Tło

Renesans znaczy odrodzenie. Nazwa pochodzi od francuskiego słowa renaissance, a Włosi mówią rinascimento. Ludzie tej epoki chcieli odrodzić kulturę i sztukę antyku, Grecji i Rzymu. Termin prawdopodobnie jako pierwszy zastosował włoski malarz i pisarz Giorgio Vasari w połowie XVI wieku.

Głównym prądem epoki był humanizm. Narodził się we Włoszech i rozkwitł w XV wieku. Humaniści czytali starożytnych autorów w oryginale, uczyli się łaciny i greki, a w centrum uwagi stawiali człowieka, jego godność i wolność. Erazm z Rotterdamu wydał w 1516 roku Nowy Testament po grecku, żeby czytać Biblię w języku źródła.

Świat zmieniał się szybko. Około 1450 roku Jan Gutenberg zaczął drukować ruchomą czcionką i książki stały się tańsze. W 1492 roku Kolumb dopłynął do Ameryki. W 1517 roku Marcin Luter ogłosił w Wittenberdze 95 tez i rozpoczął spór, który podzielił zachodni Kościół. W 1543 roku w Norymberdze ukazało się dzieło Mikołaja Kopernika „O obrotach sfer niebieskich”, które w centrum układu stawiało Słońce.

Wiek XVI nazywamy złotym wiekiem Polski. W Krakowie na Wawelu powstała Kaplica Zygmuntowska, dzieło Florentczyka Bartolomea Berrecciego. W 1569 roku unia lubelska połączyła Koronę i Litwę w Rzeczpospolitą Obojga Narodów. W 1573 roku konfederacja warszawska zapewniła pokój między ludźmi różnych wyznań.

Literatura zaczęła mówić językami narodowymi. Pisali po polsku Mikołaj Rej i Jan Kochanowski. Kochanowski pisał fraszki, pieśni, treny i tragedię „Odprawa posłów greckich”. W Anglii w tym czasie tworzył William Szekspir, autor „Hamleta” i „Makbeta”.

Pisarze renesansu cenili umiar, spokój i harmonię. Czerpali z filozofii starożytnej: ze stoików, którzy uczyli, że najważniejsza jest cnota, i z Epikura, który szukał szczęścia w umiarkowanej przyjemności. Pod koniec epoki ten ład zaczyna pękać. Widać to w „Trenach” Kochanowskiego i w tragediach Szekspira.

Cechy epoki

Humanizm
Najważniejszy prąd epoki. Humaniści chcieli odnowić znajomość literatury i języków klasycznych, czyli łaciny i greki. W centrum stawiali człowieka, jego godność, rozum i wolność. Łacińskie ad fontes, czyli do źródeł, dobrze oddaje ten powrót do tekstów starożytnych.
Antropocentryzm
Człowiek stoi w centrum świata i uwagi. To odwrotność średniowiecznego teocentryzmu. Bóg nie znika z myśli renesansu, ale pisarze i artyści interesują się życiem człowieka na ziemi.
Powrót do antyku
Sama nazwa epoki mówi o odrodzeniu kultury Grecji i Rzymu. Pisarze naśladowali starożytne gatunki: Kochanowski pisał pieśni na wzór ód Horacego, a w „Odprawie posłów greckich” sięgnął po tragedię i temat wojny trojańskiej.
Literatura w językach narodowych
Obok łaciny coraz ważniejsze stają się języki narodowe. W Polsce Mikołaj Rej pisał po polsku, a Jan Kochanowski tworzył po polsku i po łacinie.
Umiar i harmonia
Renesans ceni ład, proporcje i spokój. W sztuce widać symetrię i równowagę, w literaturze pochwałę umiaru. Pieśń IX z ksiąg pierwszych Kochanowskiego radzi, żeby szczęście i nieszczęście znosić z tym samym spokojem.
Stoicyzm i epikureizm
Dwie filozofie starożytne, do których wracali pisarze renesansu. Stoicy uczyli, że cnota jest jedynym dobrem, a człowiek powinien panować nad namiętnościami. Epikur szukał szczęścia w umiarkowanej przyjemności i uczył, że śmierci nie trzeba się bać.
Poeta uczony
Poeta renesansu, po łacinie poeta doctus, zna literaturę starożytną, języki i filozofię. Kochanowski studiował w Krakowie, Królewcu i Padwie, a w swoich wierszach swobodnie nawiązuje do autorów rzymskich i greckich.
Reformacja
Ruch odnowy Kościoła, który zaczął Marcin Luter, ogłaszając 95 tez w 1517 roku. Doprowadził do podziału zachodniego chrześcijaństwa. W Polsce przyjęli go między innymi Mikołaj Rej, który został kalwinistą.
Tolerancja religijna
Rzeczpospolita XVI wieku była państwem wielu wyznań. Konfederacja warszawska z 1573 roku zapewniła pokój między ludźmi różnej wiary. Erazm z Rotterdamu zachęcał do zgody i porozumienia między chrześcijanami; taką postawę nazywamy irenizmem.
Druk i nowa nauka
Druk ruchomą czcionką, który Gutenberg wprowadził około 1450 roku, sprawił, że książki trafiały do wielu czytelników. Nauka zmieniała obraz świata: Kopernik w 1543 roku postawił w centrum Słońce, a nie Ziemię.

Najważniejsi autorzy

  • Ilustracja: łysiejący mężczyzna z brodą i wąsami, z wieńcem laurowym na głowie, w ciemnym stroju z futrzanym kołnierzem.

    Jan Kochanowski

    Żył w latach 1530-1584, urodził się w Sycynie, zmarł w Lublinie. Studiował w Krakowie, Królewcu i Padwie. Od 1574 roku mieszkał w Czarnolesie. Napisał „Fraszki”, „Pieśni”, „Treny”, tragedię „Odprawa posłów greckich” i przekład psalmów „Psałterz Dawidów”. To najważniejszy poeta polskiego renesansu.

  • Ilustracja: starszy szlachcic z siwą brodą i wąsami, w futrzanej czapce z piórami i bordowym płaszczu z futrem.

    Mikołaj Rej

    Żył w latach 1505-1569, urodził się w Żurawnie. Pisał po polsku, dlatego dawniej nazywano go ojcem literatury polskiej. Napisał „Krótką rozprawę między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem” (1543) i „Żywot człowieka poczciwego”, pierwszą część „Zwierciadła”. Przeszedł na luteranizm, a potem na kalwinizm.

  • Ilustracja: starszy mężczyzna z siwą brodą, w ciemnym birecie i ciemnej szacie uczonego z futrzanym kołnierzem.

    Andrzej Frycz Modrzewski

    Żył w latach 1503-1572, urodził się w Wolborzu. Napisał po łacinie traktat „O poprawie Rzeczypospolitej” (pierwsze wydanie 1551). Domagał się równości wszystkich stanów wobec prawa i krytykował wyzysk i poddaństwo chłopów. Krytykował nierówne kary za zabójstwo, łagodniejsze dla szlachty.

  • Ilustracja: szczupły mężczyzna bez zarostu, w czarnym berecie i ciemnym płaszczu z futrzanym kołnierzem.

    Erazm z Rotterdamu

    Holenderski humanista, żył w latach 1466 lub 1467-1536. Napisał „Pochwałę głupoty”, satyrę na ludzi swoich czasów. W 1516 roku wydał Nowy Testament po grecku. Zachęcał do zgody między chrześcijanami; jego postawę nazywamy irenizmem.

  • Ilustracja: mężczyzna z wysokim czołem, falującymi włosami, wąsami i krótką brodą, w białym kołnierzu i ciemnym kaftanie.

    William Szekspir

    Angielski dramatopisarz, żył w latach 1564-1616, urodził się i zmarł w Stratford-upon-Avon. Jego trupa grała w teatrze Globe, zbudowanym w 1599 roku. Napisał między innymi „Hamleta” (około 1600 roku) i „Makbeta” (około 1606 roku). Szkoła omawia go z renesansem, choć część jego dramatów powstała już w XVII wieku.

  • Ilustracja: mężczyzna z krótką brodą i wąsem, w białej kryzie i czarnym kaftanie.

    Michel de Montaigne

    Francuski pisarz i filozof, żył w latach 1533-1592. Napisał „Próby”: dwie pierwsze księgi wydał w 1580 roku, trzecią w 1588. Od tytułu jego dzieła wziął nazwę gatunek esej. Był sceptykiem, sięgał też do stoików i Epikura.

Lektury z tej epoki

Motywy epoki

Fortuna
Zmienny los, który jednego wynosi, a drugiego strąca. Pieśń IX z ksiąg pierwszych Kochanowskiego radzi pamiętać o jej zmienności, przyjmować los ze spokojem i trzymać się własnej cnoty.
Umiar i spokój ducha
Mądry człowiek przyjmuje szczęście bez pychy, a nieszczęście bez rozpaczy. Tę stoicką radę daje Pieśń IX, a w Trenie XIX matka poety prosi syna, by ze spokojem znosił ludzki los.
Śmierć dziecka i żałoba
„Treny” Kochanowski napisał po śmierci córki Urszuli, która zmarła w 1579 roku, mając niecałe trzy lata. Cykl prowadzi od rozpaczy przez zwątpienie do pogodzenia się ze stratą.
Kryzys wartości
W Trenach IX, X i XI poeta traci wiarę w mądrość, która miała chronić przed cierpieniem, nie wie, gdzie jest córka, i pyta, czy cnota w ogóle komuś pomogła. To pęknięcie renesansowej harmonii.
Ojczyzna i obowiązek obywatela
Pieśń V z ksiąg wtórych, zwana „Pieśnią o spustoszeniu Podola”, powstała po najeździe tatarskim w 1575 roku. Poeta zawstydza rodaków i wzywa do obrony kraju. O dobro wspólne upominał się też Frycz Modrzewski.
Władza i ambicja
W „Makbecie” żądza władzy prowadzi bohatera do zabójstwa króla Duncana i kolejnych zbrodni. Machiavelli w „Księciu” pisał o władzy bez złudzeń, oddzielając politykę od moralności.
Wina i sumienie
Zbrodnia nie daje spokoju sprawcy. Makbet i Lady Makbet nie potrafią uciec przed tym, co zrobili. Hamlet waha się, zanim pomści ojca, bo zastanawia się nad sensem działania.
Teatr świata
Theatrum mundi to obraz świata jako sceny, na której ludzie odgrywają role, a Bóg patrzy na nich z góry. Kochanowski we fraszce „Człowiek boże igrzysko” śmieje się z ludzkiej pychy. Szekspir porównuje świat do teatru w komedii „Jak wam się podoba”.
Spokojne życie na wsi
Renesans chwali życie z dala od dworu, na własnej ziemi. Kochanowski osiadł w Czarnolesie, a Rej w „Żywocie człowieka poczciwego” opisuje rozsądne życie ziemianina.

Konteksty

Kontekst historyczny
Wynalazek druku około 1450 roku, wyprawa Kolumba w 1492 roku, a w Polsce złoty wiek: unia lubelska w 1569 roku i konfederacja warszawska w 1573 roku.
Kontekst filozoficzny
Humanizm i powrót do filozofii starożytnej: stoicyzmu, który za jedyne dobro uznaje cnotę, i epikureizmu, który szuka szczęścia w umiarze. Myśl Erazma o zgodzie i spojrzenie Machiavellego na władzę.
Kontekst religijny
Reformacja, którą zaczęły 95 tez Marcina Lutra w 1517 roku, podział zachodniego Kościoła i polska tolerancja religijna potwierdzona w konfederacji warszawskiej.
Kontekst naukowy
Mikołaj Kopernik w dziele „O obrotach sfer niebieskich” (Norymberga, 1543) przedstawił model, w którym w centrum stoi Słońce. Zmieniło to obraz miejsca człowieka we wszechświecie.
Kontekst artystyczny
Sztuka szuka proporcji, symetrii i wzorów antycznych. W Polsce najlepszym przykładem jest Kaplica Zygmuntowska na Wawelu, zbudowana według projektu Bartolomea Berrecciego i konsekrowana w 1533 roku.

Quiz z epoki

  1. Pytanie 1 z 10

    Co znaczy słowo renesans?

  2. Pytanie 2 z 10

    Co oznacza antropocentryzm?

  3. Pytanie 3 z 10

    W którym roku ukazało się dzieło Kopernika „O obrotach sfer niebieskich”?

  4. Pytanie 4 z 10

    Po czyjej śmierci Jan Kochanowski napisał „Treny”?

  5. Pytanie 5 z 10

    Kogo dawniej nazywano ojcem literatury polskiej?

  6. Pytanie 6 z 10

    Czego domagał się Andrzej Frycz Modrzewski w traktacie „O poprawie Rzeczypospolitej”?

  7. Pytanie 7 z 10

    Prawda czy fałsz?

    Marcin Luter ogłosił 95 tez w 1517 roku w Wittenberdze.

  8. Pytanie 8 z 10

    Prawda czy fałsz?

    William Szekspir był polskim poetą, przyjacielem Kochanowskiego.

  9. Pytanie 9 z 10

    Prawda czy fałsz?

    Pieśń V z ksiąg wtórych Kochanowskiego powstała po najeździe tatarskim na Podole.

  10. Pytanie 10 z 10

    Prawda czy fałsz?

    Gatunek esej wziął nazwę od dzieła Erazma z Rotterdamu.

Pytania bez odpowiedzi: 10

Krzyżówka

Kliknij kratkę albo hasło i wpisz odpowiedź. Postęp zapisuje się w tej przeglądarce.

1 poziomo: Duński królewicz, który ma pomścić ojca.

Poziomo

Pionowo

Krzyżówka do druku

Podaj e-mail, a plik PDF z krzyżówką pobierze się od razu. Rozwiązanie jest na osobnej stronie.

Administratorem danych jest Edubite Sp. z o.o. Cel, czas i Twoje prawa opisuje polityka prywatności.

Pytania jawne na maturę ustną

Pytania z listy CKE na lata 2026–2028, z numerem z komunikatu dyrektora CKE.

  1. Pytanie 13. Moralna odpowiedzialność za czyny. Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (William Szekspir, Makbet)
  2. Pytanie 14. Czy człowiek decyduje o własnym losie? Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (William Szekspir, Makbet)
  3. Pytanie 15. Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie przez niego władzy? Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (William Szekspir, Makbet)