Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →
Gotycka katedra o świcie nad średniowiecznym miastem z murami obronnymi i wieżami.

Średniowiecze: karta epoki

476–1492

Ramy czasowe

476–1492. Obie daty są umowne. Rok 476 to upadek cesarstwa zachodniorzymskiego. Rok 1492 to wyprawa Kolumba do Ameryki; część opracowań kończy epokę w 1453 roku, upadkiem Konstantynopola. W Polsce średniowiecze zaczyna się dopiero z chrztem w 966 roku i trwa do przełomu XV i XVI wieku.

Tło

Średniowiecze to prawie tysiąc lat historii Europy, od upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku do końca XV wieku. Nazwę nadali epoce dopiero późniejsi uczeni. Widzieli w niej czas pośredni między antykiem a odrodzeniem, stąd łacińskie medium aevum, czyli wiek średni.

Najważniejszą siłą epoki był Kościół. W zachodniej Europie obowiązywał jeden język nauki i liturgii, łacina, oraz podobne wzorce w sztuce, szkole i polityce. Ten wspólny porządek nazywamy uniwersalizmem. W centrum myśli stał Bóg, a życie na ziemi traktowano jako drogę do zbawienia.

Społeczeństwo dzieliło się na stany: duchowieństwo, rycerstwo, mieszczan i chłopów. Chłopi najczęściej zależeli od panów feudalnych. W 1095 roku papież ogłosił pierwszą krucjatę, a od 1096 roku rycerstwo ruszało na wyprawy krzyżowe do Ziemi Świętej. W połowie XIV wieku czarna śmierć, czyli epidemia dżumy, zabiła od 30 do 60 procent mieszkańców Europy. Doświadczenie masowej śmierci wzmocniło w sztuce hasło memento mori i obraz tańca śmierci.

Filozofię epoki ukształtowali święty Augustyn, który czerpał z Platona, i Tomasz z Akwinu, który oparł się na Arystotelesie. Tomasz uczył, że rozum i wiara prowadzą do tej samej prawdy. Filozofię uzasadniającą rozumem prawdy wiary nazywamy scholastyką. Powstawały pierwsze uniwersytety, w Krakowie w 1364 roku.

Polska weszła do kręgu kultury łacińskiej z chrztem w 966 roku. Najważniejsze dawne teksty pisano u nas po łacinie: „Kronikę polską” Galla Anonima na początku XII wieku, „Roczniki” Jana Długosza w XV wieku. Po polsku powstały między innymi „Bogurodzica”, „Kazania świętokrzyskie” i „Lament świętokrzyski”.

Literatura epoki przede wszystkim uczyła. Pokazywała wzory do naśladowania: rycerza, świętego i władcę. Autorzy często nie podpisywali dzieł, bo pisali na chwałę Boga, a nie dla własnej sławy.

Cechy epoki

Teocentryzm
Bóg stoi w centrum myśli, sztuki i życia. Człowiek żyje po to, żeby zasłużyć na zbawienie. Sztuka i literatura powstają przede wszystkim na chwałę Boga.
Uniwersalizm
W całej zachodniej Europie obowiązywały te same wzorce: jeden Kościół, łacina, podobne szkoły, podobna sztuka i podobny ustrój. Dlatego dzieła z Francji, Włoch i Polski są do siebie podobne.
Łacina i języki narodowe
Łacina była językiem Kościoła, nauki i kronik. Obok niej powoli rosły języki narodowe. Po polsku powstały między innymi „Bogurodzica”, „Kazania świętokrzyskie” i „Lament świętokrzyski”.
Anonimowość
Wielu autorów nie podpisywało dzieł, bo tworzyli na chwałę Boga, a nie dla sławy. Dlatego nie znamy autorów „Bogurodzicy”, „Lamentu świętokrzyskiego” ani „Pieśni o Rolandzie”.
Parenetyka
Literatura, która pokazuje wzory osobowe do naśladowania. Średniowiecze ma trzy główne wzory: rycerza, świętego ascetę i władcę.
Asceza
Surowe życie, w którym ciało ustępuje duszy: post, ubóstwo, modlitwa i umartwienie. Ascezę wybierali święci, a ich życie opisywały hagiografie.
Hagiografia
Opowieści o życiu świętych, czyli żywoty i legendy. Pokazują świętego jako wzór i opisują jego cuda. Przykładem jest „Legenda o świętym Aleksym”.
Memento mori
Łacińskie hasło „pamiętaj o śmierci”. Przypomina, że każdy umrze, więc trzeba dbać o zbawienie. Szczególnie mocno wraca w późnym średniowieczu, po epidemiach dżumy.
Symbolizm i alegoria
Świat widzialny odsyła do prawd niewidzialnych. Liczby, kolory i postacie mają ukryte znaczenia. W „Boskiej Komedii” liczba trzy przypomina o Trójcy Świętej.
Scholastyka
Filozofia, która rozumem uzasadnia prawdy wiary. Jej szczytem jest myśl Tomasza z Akwinu, który łączył naukę Kościoła z filozofią Arystotelesa.

Najważniejsi autorzy

  • Ilustracja: starszy mężczyzna z siwą brodą w szatach biskupa i mitrze, z otwartą księgą w dłoniach.

    Święty Augustyn

    Aureliusz Augustyn żył w latach 354-430 i był biskupem Hippony w Afryce Północnej. Czytał Platona i połączył jego myśl z chrześcijaństwem. Napisał „Wyznania” i „O państwie Bożym”. Żył na przełomie antyku i średniowiecza, ale jego myśl kształtowała całą epokę.

  • Ilustracja: szczupły mężczyzna z krótką brodą w prostym brązowym habicie przepasanym sznurem, z ptakiem na dłoni.

    Święty Franciszek z Asyżu

    Żył w latach 1181 lub 1182-1226. Syn bogatego kupca, który wyrzekł się majątku i zamieszkał wśród ubogich. Założył zakon franciszkanów. Napisał „Pieśń słoneczną”, jeden z najstarszych wierszy w języku włoskim.

  • Ilustracja: krępy mężczyzna z tonsurą w białym habicie i czarnym płaszczu dominikanina, przy pulpicie z księgą.

    Święty Tomasz z Akwinu

    Żył w latach 1224 lub 1225-1274. Był dominikaninem i najważniejszym filozofem scholastyki. Korzystał z filozofii Arystotelesa i uczył, że rozum i wiara się nie wykluczają. Jego najważniejsze dzieło to „Summa teologiczna”.

  • Ilustracja: mężczyzna o wyrazistym profilu i orlim nosie, w czerwonej szacie i czerwonym kapturze z wieńcem laurowym.

    Dante Alighieri

    Żył w latach 1265-1321. Urodził się we Florencji, został z niej dożywotnio wygnany i zmarł w Rawennie. Napisał „Boską Komedię” po włosku, a nie po łacinie. Nazywa się go ostatnim poetą średniowiecza i pierwszym poetą nowych czasów.

  • Ilustracja: wyobrażony mnich w ciemnym habicie z kapturem, piszący gęsim piórem w dużej księdze.

    Gall Anonim

    Cudzoziemiec, którego imienia nie znamy, zmarł po 1116 roku. Na dworze Bolesława Krzywoustego napisał po łacinie „Kronikę polską”. Uważamy go za pierwszego polskiego kronikarza. Jego wizerunek jest wyobrażeniem, bo nie wiemy, jak wyglądał.

  • Ilustracja: mężczyzna w średnim wieku z tonsurą, w ciemnej sukni duchownego, z piórem i zwojem w ręku.

    Jan Długosz

    Żył w latach 1415-1480. Był duchownym, dyplomatą i wychowawcą synów Kazimierza Jagiellończyka. Napisał „Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego”. Opisał w nich, że rycerstwo śpiewało „Bogurodzicę” przed bitwą pod Grunwaldem.

Lektury z tej epoki

Motywy epoki

Taniec śmierci
Korowód ludzi wszystkich stanów, od papieża i króla po chłopa, prowadzony przez śmierć. Pokazuje, że wobec śmierci wszyscy są równi. W „Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” Śmierć wylicza, jak zabiera ludzi każdego stanu.
Matka cierpiąca
Maryja pod krzyżem patrzy na mękę syna. W „Lamencie świętokrzyskim” mówi jak zwykła matka: chciałaby podeprzeć mu głowę, otrzeć krew i dać pić.
Rycerz idealny
Odważny, wierny władcy i Bogu, gotów zginąć za wiarę i ojczyznę. Wzorem jest Roland. Jego duma ma jednak cenę: za późno dmie w róg, by wezwać pomoc.
Święty asceta
Człowiek, który wyrzeka się majątku i wygód dla Boga. Przykładami są święty Aleksy z legendy i święty Franciszek z Asyżu.
Władca idealny
Pobożny, sprawiedliwy i hojny król, który dba o poddanych i broni wiary. W „Pieśni o Rolandzie” to Karol Wielki, a w „Kronice polskiej” Galla Anonima Bolesław Chrobry.
Wędrówka w zaświaty
Bohater ogląda losy dusz po śmierci. W „Boskiej Komedii” Dante przechodzi przez Piekło, Czyściec i Raj, a kary i nagrody odpowiadają czynom z życia.
Modlitwa i wstawiennictwo
Człowiek prosi świętych, żeby wstawili się za nim u Boga. W „Bogurodzicy” wierni zwracają się do Maryi i Jana Chrzciciela. Taki układ to deesis.
Śmierć i przemijanie
Życie jest krótkie, a bogactwo i władza przemijają. Średniowiecze każe pamiętać o śmierci, żeby dobrze przygotować duszę.
Walka dobra ze złem
Świat jest polem walki Boga z szatanem, a ludzie stają po jednej ze stron. W „Pieśni o Rolandzie” chrześcijanie walczą z Saracenami, a Roland ginie przez zdradę Ganelona.

Konteksty

Kontekst historyczny
Upadek Rzymu w 476 roku, społeczeństwo stanowe i feudalizm, wyprawy krzyżowe, czarna śmierć w XIV wieku, a w Polsce chrzest w 966 roku i bitwa pod Grunwaldem w 1410 roku.
Kontekst filozoficzny
Święty Augustyn, który czerpał z Platona, i Tomasz z Akwinu, który oparł się na Arystotelesie. Scholastyka łączy rozum z wiarą.
Kontekst religijny
Teocentryzm, kult Maryi i świętych, ideał ascezy i ubóstwa świętego Franciszka, Biblia jako najważniejsza księga.
Kontekst artystyczny
Styl romański i gotycki. Gotycka katedra, freski tańca śmierci i ołtarz Wita Stwosza w kościele Mariackim w Krakowie, wykonany w latach 1477-1489.
Kontekst literacki
Łacina obok rodzącej się polszczyzny: bulla gnieźnieńska z 1136 roku, „Kazania świętokrzyskie”, „Bogurodzica”. Gatunki epoki: hagiografia, plankt, chanson de geste, kronika.

Quiz z epoki

  1. Pytanie 1 z 10

    Jakie wydarzenie wyznacza umowny początek średniowiecza?

  2. Pytanie 2 z 10

    Co oznacza teocentryzm?

  3. Pytanie 3 z 10

    Prawda czy fałsz?

    „Bogurodzica” to najstarszy polski tekst poetycki, który zachował się razem z melodią.

  4. Pytanie 4 z 10

    Kto prowadzi Dantego przez Piekło i Czyściec?

  5. Pytanie 5 z 10

    Prawda czy fałsz?

    „Pieśń o Rolandzie” wiernie opisuje bitwę w wąwozie Roncevaux z 778 roku.

  6. Pytanie 6 z 10

    Jak nazywa się korowód ludzi wszystkich stanów prowadzony przez śmierć?

  7. Pytanie 7 z 10

    Prawda czy fałsz?

    „Lament świętokrzyski” to monolog Matki Bożej pod krzyżem.

  8. Pytanie 8 z 10

    Kto napisał „Kronikę polską” na początku XII wieku?

  9. Pytanie 9 z 10

    Prawda czy fałsz?

    Większość literatury średniowiecza w Europie pisano w językach narodowych.

  10. Pytanie 10 z 10

    Czym jest literatura parenetyczna?

Pytania bez odpowiedzi: 10

Krzyżówka

Kliknij kratkę albo hasło i wpisz odpowiedź. Postęp zapisuje się w tej przeglądarce.

1 poziomo: Gatunek: żal po zmarłym albo cierpiącym.

Poziomo

Pionowo

Krzyżówka do druku

Podaj e-mail, a plik PDF z krzyżówką pobierze się od razu. Rozwiązanie jest na osobnej stronie.

Administratorem danych jest Edubite Sp. z o.o. Cel, czas i Twoje prawa opisuje polityka prywatności.

Pytania jawne na maturę ustną

Pytania z listy CKE na lata 2026–2028, z numerem z komunikatu dyrektora CKE.

  1. Pytanie 10. Motyw cierpiącej matki. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Lamentu świętokrzyskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Lament świętokrzyski (fragmenty))
  2. Pytanie 11. Motyw tańca śmierci. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty))
  3. Pytanie 12. Średniowieczny wzorzec rycerza. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Pieśni o Rolandzie. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Pieśń o Rolandzie (fragmenty))