Budowa atomu: protony, neutrony i elektrony

Atom składa się z jądra i krążących wokół niego elektronów. W jądrze są protony i neutrony. Protony mają ładunek dodatni, elektrony ujemny, a neutrony nie mają ładunku.

Poniżej znajdziesz tabelę cząstek, sposób liczenia protonów, neutronów i elektronów, rozmieszczanie elektronów na powłokach oraz 6 zadań z odpowiedziami.

Z czego zbudowany jest atom

Atom ma dwie części: jądro w środku i powłoki elektronowe wokół niego. Jądro jest bardzo małe, ale to w nim skupia się prawie cała masa atomu.

Protony i neutrony razem nazywasz nukleonami, bo tworzą jądro (po łacinie nucleus). Elektrony nie należą do jądra.

Jak odróżnić proton, neutron i elektron

Uczniowie najczęściej mylą proton z elektronem i nie pamiętają, co wchodzi w skład jądra. Pomaga skojarzenie każdej nazwy z ładunkiem i miejscem w atomie.

Co to jest liczba atomowa i liczba masowa

Każdy atom opisują dwie liczby. Zapisujesz je przy symbolu pierwiastka: liczbę masową u góry, a liczbę atomową na dole.

$${}^{A}_{Z}\mathrm{E}$$

1. Liczba atomowa Z to liczba protonów w jądrze. Taka sama jest liczba elektronów w atomie. Z znajdziesz w układzie okresowym, to numer pierwiastka.
2. Liczba masowa A to suma protonów i neutronów w jądrze.

Liczbę neutronów obliczysz z różnicy: neutrony = A − Z.

Jak obliczyć liczbę protonów, neutronów i elektronów

Przykład 1: atom sodu

Masz zapis ${}^{23}_{11}\mathrm{Na}$.

1. Liczba atomowa Z = 11, więc protonów jest 11.
2. W atomie elektronów jest tyle co protonów, czyli 11.
3. Neutrony: 23 − 11 = 12.

Przykład 2: atom chloru

Masz zapis ${}^{35}_{17}\mathrm{Cl}$.

1. Protonów jest 17.
2. Elektronów jest 17.
3. Neutrony: 35 − 17 = 18.

Jak rozmieścić elektrony na powłokach

Elektrony krążą na powłokach oznaczanych literami K, L, M, N. Powłoki zapełniasz od najbliższej jądra.

1. Na powłoce K mieszczą się najwyżej 2 elektrony.
2. Na powłoce L mieści się najwyżej 8 elektronów.
3. Dla pierwszych 20 pierwiastków na powłokę M wpisujesz najwyżej 8 elektronów, a resztę na powłokę N.

Przykłady:

• sód, Z = 11: K² L⁸ M¹,
• chlor, Z = 17: K² L⁸ M⁷,
• wapń, Z = 20: K² L⁸ M⁸ N².

Co to są elektrony walencyjne

Elektrony walencyjne to elektrony na ostatniej powłoce. Biorą udział w reakcjach chemicznych. Sód ma 1 elektron walencyjny, a chlor 7.

Ich liczbę odczytasz z układu okresowego. Numer okresu mówi, ile atom ma powłok. W grupach 1 i 2 liczba elektronów walencyjnych to numer grupy. W grupach 13–18 odejmujesz od numeru grupy 10, z wyjątkiem helu, który ma 2 elektrony.

Od elektronów walencyjnych zależy wartościowość pierwiastka. Jak ją wykorzystać przy wzorach, zobaczysz w notatkach z tlenków dla klasy 8.

Co to są izotopy

Izotopy to atomy tego samego pierwiastka, które mają tyle samo protonów, ale różną liczbę neutronów. Różnią się więc liczbą masową.

Przykład to wodór:

• prot ${}^{1}_{1}\mathrm{H}$: 1 proton, 0 neutronów,
• deuter ${}^{2}_{1}\mathrm{H}$: 1 proton, 1 neutron,
• tryt ${}^{3}_{1}\mathrm{H}$: 1 proton, 2 neutrony.

Liczba protonów decyduje o tym, jaki to pierwiastek. Gdy zmienisz liczbę neutronów, to nadal ten sam pierwiastek.

Zadania z budowy atomu z odpowiedziami

Podsumowanie

• Atom ma jądro z protonami i neutronami oraz elektrony na powłokach wokół jądra.
• Proton ma ładunek dodatni, elektron ujemny, a neutron nie ma ładunku.
• Liczba atomowa Z to liczba protonów i elektronów w atomie, a liczba masowa A to suma protonów i neutronów.
• Neutrony obliczasz jako A − Z.
• Elektrony walencyjne są na ostatniej powłoce i decydują o tym, jak pierwiastek reaguje.

Jeśli łatwiej Ci zapamiętywać przez skojarzenia, zajrzyj do chemicznych rymowanek.

Jeśli chcesz przerobić cały materiał z chemii w klasie 7, sprawdź kurs Chemia klasa 7 na sprawdziany i kartkówki poniżej.

Zobacz kurs