„Dziady” cz. II: opracowanie lektury na egzamin ósmoklasisty

„Dziady” cz. II Adama Mickiewicza to krótki dramat o ludowym obrzędzie wywoływania duchów. W nocy, w kaplicy przy cmentarzu, Guślarz przywołuje po kolei dusze zmarłych. Każda opowiada, za co pokutuje, i zostawia żywym przestrogę: jak żyć, żeby po śmierci trafić do nieba.

Poniżej znajdziesz najważniejsze informacje o lekturze, wszystkie postacie i duchy, to, co w obrzędzie jest pogańskie, a co chrześcijańskie, plan rozprawki i 5 zadań z odpowiedziami.

Najważniejsze informacje o „Dziadach” cz. II

Motto jest ważne. Zapowiada, że w dramacie liczy się wiara i uczucie, a nie rozum. To typowe dla romantyzmu.

Co to jest obrzęd dziadów

Dziady to dawne ludowe święto zmarłych przodków, czyli „dziadów”. Mickiewicz pisze we wstępie, że obchodzono je na Litwie, w Prusach i w Kurlandii, a jego korzenie sięgają czasów pogańskich.

Ludzie zbierali się nocą w kaplicy albo w pustym domu blisko cmentarza. Przygotowywali jedzenie i napoje dla zmarłych i wywoływali ich dusze. Wierzyli, że mogą im pomóc, a dusze w zamian powiedzą żywym coś ważnego o życiu.

Obrzęd zaczyna się od polecenia Guślarza:

Zamknijcie drzwi od kaplicy, I stańcie dokoła truny; Żadnej lampy, żadnej świecy, W oknach zawieście całuny.

Przez cały dramat wraca też refren Chóru: „Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, / Co to będzie, co to będzie?”. Buduje nastrój grozy i tajemnicy.

Co w obrzędzie dziadów jest pogańskie, a co chrześcijańskie

Pogańskie elementy obrzędu

• Obrzęd prowadzi Guślarz, a nie ksiądz. Guślarz zna „gusła”, czyli czary.
• Duchy przychodzą na zaklęcia, a nie na modlitwę.
• Każdego ducha przywołuje się ogniem: podpaloną kądzielą, wódką albo wiankiem.
• Zmarłym daje się jedzenie i picie, tak jak w dawnych ofiarach dla przodków.
• Wszystko dzieje się nocą, w ciemności, przy zamkniętych drzwiach.

Chrześcijańskie elementy obrzędu

• Obrzęd odbywa się w kaplicy przy cmentarzu, w czasie Zaduszek.
• Dusze pokutują za grzechy, zanim trafią do nieba. To przypomina chrześcijańską wiarę w czyściec.
• Przestrogi zaczynają się od słów „według Bożego rozkazu”. Nad wszystkim czuwa Bóg, który nagradza i karze.
• Utwór uczy wartości chrześcijańskich: miłosierdzia, współczucia i miłości do drugiego człowieka.

Kto bierze udział w obrzędzie

Guślarz

• Przewodniczy obrzędowi dziadów.
• Zaklęciami przywołuje po kolei pokutujące duchy.

Starzec

• Najstarszy w Chórze.

Chór

• Mieszkańcy wsi, którzy biorą udział w obrzędzie.
• Po odejściu każdego ducha powtarzają przestrogę, czyli prawdę moralną wyrażającą ludową mądrość.

Pasterka

• Mężatka, która nosi żałobę, nie wiadomo po kim.
• Zna Widmo młodzieńca, ale nie odpowiada na pytania Guślarza.
• Gdy ludzie wyprowadzają ją z kaplicy, Widmo idzie za nią.

Jakie duchy przychodzą i za co pokutują

Guślarz wywołuje duchy w stałej kolejności: najpierw lekkie, potem ciężkie, na końcu pośrednie. Każdy duch opowiada o swojej winie, mówi, czego potrzebuje, i zostawia przestrogę.

Aniołki Józio i Rózia: duchy lekkie

• To duchy dzieci. Guślarz wzywa je, zapalając garść kądzieli.
• Za życia matka je kochała i rozpieszczała. Wiodły szczęśliwe i beztroskie życie.
• Nie mogą dostać się do nieba, bo nigdy nie doświadczyły cierpienia.
• Proszą o dwa ziarnka gorczycy, czyli o odrobinę goryczy.

Widmo Złego Pana: duch ciężki

• To upiór budzący przerażenie. Guślarz wzywa go, zapalając wódkę.
• Za życia był dziedzicem, który krzywdził swoich poddanych.
• Po śmierci cierpi straszliwe męki: jest wiecznie głodny i spragniony, a nocne ptactwo rozrywa każdy kęs, który dostaje.
• Guślarz nie może mu pomóc.

Nocne ptaki to dusze ludzi, których Zły Pan skrzywdził:

• Kruk: dusza nieszczęśnika, który z głodu ukradł kilka jabłek z sadu Złego Pana i za karę został wychłostany na śmierć.
• Sowa: dusza kobiety, która w wigilijny wieczór z dzieckiem na ręku błagała Złego Pana o jałmużnę. Pan ją wypędził, a ona zamarzła.
• Chór ptaków nocnych: dusze innych skrzywdzonych poddanych.

Zosia: duch pośredni

• To duch młodej pasterki. Guślarz wzywa ją, zapalając wianek.
• Za życia lekceważyła uczucia innych i żyła wyłącznie dla siebie. Ważniejsze były dla niej marzenia niż rzeczywistość.
• Po śmierci trwa zawieszona między niebem a ziemią i nie należy do żadnego z tych światów. Nie może dotknąć ziemi.

Widmo młodzieńca

• Wynurza się spod podłogi kaplicy, gdy Guślarz ogłasza już koniec obrzędu.
• Od jego serca aż do stóp ciągnie się krwawy ślad.
• Wpatruje się w Pasterkę i uparcie milczy. Guślarz nie potrafi go odpędzić.

Mickiewicz nie mówi wprost, kim jest Widmo. Wielu czytelników łączy je z Gustawem, bohaterem IV części „Dziadów”, który zginął z nieszczęśliwej miłości.

Wszystkie duchy w jednej tabeli

Przestrogi z „Dziadów” cz. II: cytaty do zapamiętania

1. „Kto nie doznał goryczy ni razu, / Ten nie dozna słodyczy w niebie”. Aniołki: cierpienie jest częścią życia i uczy je doceniać.
2. „Kto nie był ni razu człowiekiem, / Temu człowiek nic nie pomoże”. Widmo Złego Pana: kto nie pomaga innym, sam nie dostanie pomocy.
3. „Kto nie dotknął ziemi ni razu, / Ten nigdy nie może być w niebie”. Zosia: trzeba żyć wśród ludzi i odwzajemniać ich uczucia.

Cechy dramatu romantycznego w „Dziadach” cz. II

• Ludowość: bohaterami są wieśniacy, a treścią ludowy obrzęd i ludowe wierzenia.
• Fantastyka: na scenie pojawiają się duchy i upiory.
• Wiara ponad rozum: liczy się wiara i uczucie, co zapowiada motto z „Hamleta”.
• Moralność ludowa: każda wina zostaje ukarana, a dobro nagrodzone.
• Synkretyzm, czyli łączenie rodzajów literackich: dialogi jak w dramacie, pieśni Chóru jak w liryce, opowieści duchów jak w epice.
• Nastrój grozy i tajemnicy: noc, cmentarz, ciemność, niewyjaśniona postać Widma.

Jak wykorzystać „Dziady” cz. II w rozprawce

W wypracowaniu na egzaminie ósmoklasisty odwołujesz się do lektury obowiązkowej. „Dziady” cz. II do nich należą, a przestrogi duchów pasują do wielu tematów o wartościach.

Temat: Czy warto pomagać innym?

Teza: Warto pomagać innym, bo dobro wraca do człowieka, a obojętność na cudzą krzywdę niszczy także tego, kto krzywdzi.

1. Argument z „Dziadów” cz. II, Widmo Złego Pana. Dziedzic nie pomógł głodnemu chłopu ani zamarzającej kobiecie z dzieckiem. Po śmierci sam cierpi głód, a nikt nie może mu pomóc. Jego przestroga mówi wprost: kto nie był człowiekiem dla innych, temu człowiek nic nie pomoże.
2. Argument z „Dziadów” cz. II, Zosia. Zosia myślała tylko o sobie i odtrącała ludzi. Po śmierci jest samotna, zawieszona między niebem a ziemią. Pokazuje, że człowiek potrzebuje innych tak samo, jak inni potrzebują jego.
3. Argument z innej lektury. Dobrze pasuje tu „Opowieść wigilijna” Karola Dickensa. Skąpy Scrooge zmienia się, zaczyna pomagać ludziom i dopiero wtedy jest szczęśliwy.

Zakończenie: Warto pomagać innym, bo pomoc buduje więź między ludźmi. „Dziady” cz. II pokazują, że o tym, kim jesteśmy, decyduje to, jak traktujemy innych.

Temat: Co znaczy być człowiekiem?

• Widmo Złego Pana: być człowiekiem to współczuć i pomagać. Dziedzic „nie był ni razu człowiekiem”, choć miał władzę i bogactwo.
• Zosia: być człowiekiem to kochać innych i odwzajemniać ich uczucia, a nie żyć tylko marzeniami.
• Aniołki: być człowiekiem to przejść przez radość i przez cierpienie. Samo szczęście nie wystarcza.

Z Mickiewiczem spotkasz się na egzaminie także w „Panu Tadeuszu”. Streszczenie jednej z ksiąg znajdziesz w artykule o Księdze II „Pana Tadeusza”. O tym, jak III część „Dziadów” mówi o wolności, przeczytasz w artykule Jak twórcy ukazują wolność.

Sprawdź się: 5 zadań z „Dziadów” cz. II

Podsumowanie

• „Dziady” cz. II to dramat romantyczny Adama Mickiewicza o ludowym obrzędzie wywoływania duchów.
• Guślarz przywołuje 3 rodzaje duchów: lekkie (Aniołki), ciężki (Widmo Złego Pana) i pośredni (Zosia). Na końcu pojawia się tajemnicze Widmo młodzieńca.
• Każdy duch zostawia przestrogę, która zaczyna się od słów „Kto nie… ni razu”.
• Obrzęd łączy pogańską formę (guślarz, zaklęcia, ofiary) z chrześcijańskim przesłaniem (Boża sprawiedliwość, pokuta, miłosierdzie).
• Lektura świetnie sprawdza się w rozprawce o pomaganiu innym i o tym, co znaczy być człowiekiem.

Jak przygotować się do egzaminu z polskiego, żeby lektury i wypracowanie Cię nie zaskoczyły, pokazujemy na bezpłatnym szkoleniu. Wszystkie lektury i tematy przerobisz krok po kroku w kursie do egzaminu ósmoklasisty.

Bezpłatne szkolenie online

Chcesz więcej takich zadań?

Na szkoleniu „Jak przygotować dziecko do egzaminu z polskiego na 80–100%” rozwiążemy je razem, krok po kroku.

Prowadzi Ania, nauczycielka polskiego

Zapisz się bezpłatnie

albo zobacz kurs Polski egzamin ósmoklasisty