Twórcy najczęściej ukazują wolność przez jej brak. Pokazują więźnia, kajdany, celę albo obóz. Dzięki temu widać, że wolność to coś więcej niż brak krat: człowiek może stracić wolność ciała, a zachować wolność wewnętrzną, czyli godność, wiarę i prawo do własnego wyboru.
Poniżej znajdziesz opis i interpretację plakatu Jana Jaromira Aleksiuna do III części „Dziadów”, rozbudowany kontekst historyczny, omówienie scen dramatu, przykład z „Innego świata” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego i pełny konspekt wypowiedzi.
Jak wygląda pytanie niejawne na maturze ustnej
Jak twórcy ukazują wolność?
Przykładowe pytanie niejawne na ustnej maturze z polskiego.
Administratorem danych jest Edubite Sp. z o.o. Adres e-mail wykorzystamy, żeby wysłać Ci to, o co prosisz, a newsletter tylko po zaznaczeniu zgody. Masz prawo dostępu do danych, ich poprawienia, usunięcia i sprzeciwu. Szczegóły w polityce prywatności.
Na maturze ustnej z polskiego dostajesz dwa zadania: jawne i niejawne. Pytania jawne znasz wcześniej, bo CKE publikuje ich listę. Pytanie niejawne poznajesz dopiero na egzaminie.
Do pytania niejawnego dostajesz materiał, na przykład plakat, obraz albo fragment tekstu. Omawiasz zagadnienie na podstawie tego materiału i wybranego utworu literackiego. Na przygotowanie masz 15 minut, a kolejne 15 minut to wypowiedź i rozmowa z zespołem egzaminacyjnym.
Co przedstawia plakat Jana Jaromira Aleksiuna do „Dziadów” cz. III
Plakat zapowiadał „Dziady” w Teatrze Współczesnym we Wrocławiu. Wydrukowano go w 1983 roku. Plakat teatralny to nie zwykła reklama: pokazuje, jak teatr odczytał dramat i co w nim uznał za najważniejsze.
Opis plakatu krok po kroku
- Tło: prawie całe jest czarne. Postać wyłania się z mroku.
- Postać: mężczyzna widoczny od pasa w górę, z nagim, wychudzonym torsem. Skóra jest blada, zielonkawa, jak u kogoś chorego albo torturowanego.
- Twarz: widzisz ją z profilu. Usta są szeroko otwarte, jakby mężczyzna krzyczał.
- Ramię: jest rozpostarte szeroko w bok. Taki układ ciała przypomina ukrzyżowanie.
- Łańcuch: oplata szyję, a jego ogniwa wyglądają, jakby przechodziły przez ramię i tors. Łańcuch jest porozrywany, a jego końce zwisają swobodnie.
- Napis: biały, w lewym górnym rogu: „Adam Mickiewicz”, „Dziady”, „Teatr Współczesny, Wrocław”. Nic więcej, cały ciężar niesie obraz.
Jak odczytać symbole z plakatu
| Element plakatu | Co może znaczyć | Związek z wolnością |
|---|---|---|
| Czarne tło | zło, niewola, represje, prześladowania | wolność rodzi się w ciemności, z cierpienia |
| Łańcuch na szyi | kajdany, zniewolenie, klęska | niewola narodu pod zaborami |
| Łańcuch wrośnięty w ciało | niewola rani od środka, staje się częścią człowieka | zniewolenie dotyka też ducha, nie tylko ciała |
| Zerwane ogniwa | zwycięstwo nad niewolą | nadzieja na odzyskanie wolności |
| Pozycja ukrzyżowania | męczeństwo, ofiara, cierpienie Chrystusa | mesjanizm: cierpienie narodu ma sens i prowadzi do zmartwychwstania |
| Krzyk | ból, protest, bunt albo okrzyk triumfu | wolność wywalczona, a nie podarowana |
Nastrój plakatu jest niejednoznaczny. Możesz go odczytać jako obraz cierpienia, bo widzisz wychudzone, umęczone ciało. Możesz też odczytać go jako obraz nadziei, bo postać wychodzi z mroku i zrywa łańcuchy. Na maturze warto powiedzieć o obu odczytaniach.
Plakat nie pokazuje jednej konkretnej sceny z dramatu. Pokazuje jego sens: naród cierpi w niewoli, ale ofiara prowadzi do wolności. Postacią może być Konrad albo cały naród polski.
Jak połączyć plakat z niewolą i zaborami
Zapamiętaj prostą zasadę: łańcuch na plakacie to nie tylko kajdany jednego więźnia. To niewola całego narodu, który przez 123 lata nie miał własnego państwa. Poniżej masz konteksty, które pozwolą Ci to pokazać.
Polska pod zaborami
- W 1795 roku Rosja, Prusy i Austria dokonały trzeciego rozbioru. Polska zniknęła z mapy Europy.
- Mickiewicz urodził się w 1798 roku, więc nigdy nie żył w wolnym państwie polskim.
- Wilno, gdzie dzieje się akcja III części „Dziadów”, należało do zaboru rosyjskiego.
- Car wysyłał do Wilna urzędników, którzy tropili tajne związki młodzieży. Najważniejszy z nich w dramacie to senator Nowosilcow.
Proces filomatów i filaretów
- Filomaci i filareci to tajne związki studentów Uniwersytetu Wileńskiego. Uczyli się, wspierali biednych kolegów i pielęgnowali polskość.
- W 1823 roku władze rosyjskie wpadły na ich trop. Aresztowały wielu studentów, wśród nich Mickiewicza.
- Mickiewicz siedział w więzieniu w klasztorze bazylianów w Wilnie do kwietnia 1824 roku.
- W 1824 roku zapadł wyrok. Młodych ludzi zesłano w głąb Rosji, część na Syberię. Mickiewicz trafił do Rosji i wyjechał z niej dopiero w 1829 roku.
Powstanie listopadowe i Wielka Emigracja
- Akcja dramatu dzieje się w 1823 roku, ale Mickiewicz napisał go w 1832 roku w Dreźnie. To ważne, bo pisał już po klęsce powstania listopadowego (1830–1831).
- Po klęsce tysiące Polaków wyjechały z kraju. Ten exodus nazywamy Wielką Emigracją.
- Mickiewicz nie wziął udziału w powstaniu. Miał z tego powodu wyrzuty sumienia. Dramat jest więc też próbą odpowiedzi na pytanie, jaki sens ma cierpienie narodu po przegranej walce o wolność.
Dlaczego plakat z 1983 roku mówił też o PRL
- Plakat wydrukowano w 1983 roku. Stan wojenny w Polsce wprowadzono 13 grudnia 1981 roku, a zniesiono 22 lipca 1983 roku.
- Widzowie mogli więc odczytać łańcuchy także jako znak zniewolenia w PRL, a Rosję z dramatu jako aluzję do Związku Radzieckiego.
- „Dziady” już wcześniej budziły w PRL emocje. W 1968 roku władze zdjęły ze sceny Teatru Narodowego w Warszawie spektakl w reżyserii Kazimierza Dejmka, bo publiczność oklaskiwała antyrosyjskie kwestie. To jedna z przyczyn protestów studentów w marcu 1968 roku.
Ten kontekst pokazuje komisji, że dramat o zaborach mówił do kolejnych pokoleń, które też walczyły o wolność.
Jak III część „Dziadów” ukazuje wolność: sceny krok po kroku
III część „Dziadów” to dramat o narodzie w niewoli i o tym, jak można o wolność walczyć. Mickiewicz pokazuje kilka dróg: bunt jednostki, pokorne cierpienie, solidarność więźniów i obojętność elit. Poniżej masz sceny, które najlepiej łączą się z plakatem.
Dedykacja i przedmowa: dramat o prześladowanych
- Mickiewicz zadedykował dramat przyjaciołom z procesu filomatów, którzy zginęli albo zmarli na wygnaniu: Janowi Sobolewskiemu, Cyprianowi Daszkiewiczowi i Feliksowi Kółakowskiemu. Nazywa ich „spółuczniom, spółwięźniom, spółwygnańcom”.
- W przedmowie pisze, że Polska od lat przeżywa z jednej strony okrucieństwo zaborców, a z drugiej bezgraniczne poświęcenie narodu.
- Już na początku wiesz więc, że dramat mówi o prawdziwych ludziach i prawdziwej niewoli.
Prolog: przemiana Gustawa w Konrada
- Więzień w celi klasztoru bazylianów pisze na ścianie po łacinie, że Gustaw umarł, a narodził się Konrad. Data to 1 listopada 1823 roku.
- Gustaw z IV części „Dziadów” był nieszczęśliwym kochankiem. Konrad kocha już nie kobietę, ale ojczyznę.
- Więzienie zmienia bohatera: z romantyka cierpiącego z miłości staje się bojownikiem o wolność narodu.
Związek z plakatem: postać wychodzi z mroku, tak jak Konrad rodzi się w ciemnej celi.
Scena I, czyli Scena więzienna: martyrologia młodzieży
- Jest Wigilia Bożego Narodzenia. Więźniowie zbierają się w celi Konrada. Opowiadają o prześladowaniach, które zaczęły się po przyjeździe Nowosilcowa do Wilna.
- Jan Sobolewski opowiada, jak widział wywożenie kolegów na Sybir:
- mały chłopiec nie mógł udźwignąć zbyt ciężkiego łańcucha na nodze,
- Janczewski, wychudzony i zmęczony, stał dumnie jak Napoleon i krzyknął do tłumu „Jeszcze Polska nie zginęła”,
- Wasilewskiego, pobitego w śledztwie, niesiono do kibitki z rękami rozłożonymi jak na krzyżu.
- Żegota opowiada przypowieść o diable, który rozrzucił zboże, żeby zaszkodzić ludziom. Zboże jednak wyrosło. Sens jest jasny: cierpienie młodzieży nie pójdzie na marne.
- Konrad śpiewa „Pieśń zemsty”: „Zemsta, zemsta, zemsta na wroga, / Z Bogiem i choćby mimo Boga!”. To zapowiedź jego buntu.
Związek z plakatem: łańcuch chłopca, dumny okrzyk Janczewskiego i Wasilewski z rozłożonymi rękami to niemal ten sam obraz co postać na plakacie. To najmocniejszy most między plakatem a tekstem.
Scena II, czyli Wielka Improwizacja: bunt w imię wolności
- Konrad zostaje sam w celi. Choć jest uwięziony, czuje się potężny: jego myśl i uczucie są wolne.
- Mówi: „Ja kocham cały naród” i „Nazywam się Milijon, bo za milijony kocham i cierpię katusze”. Cierpi za wszystkich rodaków.
- Żąda od Boga „rządu dusz”, czyli władzy nad ludźmi. Chce jej, żeby uszczęśliwić naród.
- Zarzuca Bogu, że nie jest miłością, tylko mądrością. Gdy ma nazwać go carem świata, mdleje, a bluźnierstwo kończy za niego diabeł.
- To postawa prometejska: jak Prometeusz Konrad buntuje się przeciw Bogu w imię ludzi.
Co to mówi o wolności: Konrad pokazuje wolność ducha, której nie zamkną kraty. Pokazuje też jej ciemną stronę: pychę. Jednostka, która chce sama wyzwolić naród, przegrywa.
Związek z plakatem: otwarte usta postaci to krzyk Konrada. Krzyk bólu i buntu jednocześnie.
Scena V, czyli Widzenie księdza Piotra: mesjanizm
- Ksiądz Piotr, pokorny zakonnik, w modlitwie widzi przyszłość Polski.
- Polska jest w jego wizji jak Chrystus: zaborcy prowadzą ją na mękę, krzyżują, a ona umiera.
- Polska jednak zmartwychwstanie. Wizja zapowiada też tajemniczego wskrzesiciela narodu: „a imię jego czterdzieści i cztery”.
- Cierpienie Polski ma sens: ma odkupić nie tylko ją, ale i inne narody. To mesjanizm.
Co to mówi o wolności: ksiądz Piotr pokazuje inną drogę niż Konrad. Wolność przyjdzie przez pokorę i ofiarę, a nie przez bunt i pychę.
Związek z plakatem: rozpostarte ramię postaci to pozycja ukrzyżowania. Zerwany łańcuch to zmartwychwstanie.
Scena VII, czyli Salon warszawski: kto walczy o wolność
- W salonie stoliki dzielą ludzi na dwie grupy. Przy stolikach siedzi arystokracja: mówi po francusku, myśli o balach i nie obchodzi jej los więźniów.
- Przy drzwiach stoi młodzież patriotyczna. Adolf opowiada o Cichowskim, którego latami więziono i torturowano. Wrócił zmieniony, jakby wyniszczony od środka.
- Piotr Wysocki mówi o narodzie: „Nasz naród jak lawa, / Z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa, / Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi”.
Co to mówi o wolności: wolność zależy od tego, czy ludzie zechcą o nią walczyć. Elity są obojętne, ale w narodzie wciąż płonie ogień.
Scena VIII, czyli Pan Senator: twarz zaborcy
- Nowosilcow wydaje bal. Jest okrutny, a przy tym śmieszny: dba o ordery i łaskę cara.
- Pani Rollison, niewidoma matka jednego z więźniów, błaga o litość dla syna. Senator ją zwodzi.
- Syn pani Rollison wypada z okna więzienia. Nowosilcow kpi, a doktor, który mu służy, ginie od pioruna.
Co to mówi o wolności: scena pokazuje, kto odbiera wolność. To władza bez litości, której nie obchodzi ani matka, ani dziecko.
Ustęp: wolność także dla Rosjan
- Dodatek do dramatu, Ustęp, opisuje drogę zesłańców do Rosji, Petersburg i pomnik Piotra Wielkiego.
- Wiersz „Do przyjaciół Moskali” Mickiewicz kieruje do rosyjskich przyjaciół, dekabrystów. Wielu z nich car stracił albo zesłał za walkę z tyranią.
- Mickiewicz oddziela więc lud rosyjski od caratu. Niewolę cierpi nie tylko Polska, ale też ludzie po drugiej stronie granicy.
Jak „Inny świat” Grudzińskiego ukazuje wolność
„Inny świat” to dobry wybór na wybrany utwór literacki. Pokazuje niewolę ponad sto lat po „Dziadach”, tym razem w sowieckim łagrze. Dzięki temu możesz powiedzieć, że temat zniewolenia wraca w literaturze polskiej w kolejnych epokach.
Kontekst biograficzny
- Gustaw Herling-Grudziński w 1940 roku próbował przedostać się z okupowanej Polski na Litwę, żeby dołączyć do polskiego wojska. Zatrzymało go sowieckie NKWD.
- Trafił do więzienia, a potem do łagru w Jercewie koło Archangielska, na północy Rosji.
- Wyszedł na wolność dopiero na początku 1942 roku i dołączył do armii generała Andersa.
- Książkę napisał na emigracji. W PRL była zakazana, bo mówiła prawdę o sowieckich obozach.
Łagier jako świat bez wolności
- Tytułowy „inny świat” to łagier, czyli sowiecki obóz pracy przymusowej. Rządzą nim głód, mróz i praca ponad siły.
- Racja jedzenia zależy od tego, ile więzień wyrobi normy. Kto słabnie, dostaje mniej jedzenia, więc słabnie jeszcze bardziej.
- System nie tylko więzi ciało. Ma zniszczyć w człowieku godność, solidarność i zaufanie do innych. Więźniowie donoszą na siebie, kradną sobie jedzenie, przestają współczuć.
- Narrator pokazuje, że w nieludzkich warunkach wielu ludzi traci człowieczeństwo. To ważne: wolność wewnętrzna nie jest czymś oczywistym, kosztuje bardzo wiele.
Wolność wewnętrzna: Kostylew
- Kostylew to więzień, który odmawia pracy dla systemu, który go zniszczył.
- Codziennie wkłada rękę do ognia, żeby rana się nie goiła i żeby nie musiał pracować.
- Gdy ma zostać wysłany do innego obozu, oblewa się wrzątkiem i umiera.
- To dramatyczny wybór, ale jego własny. Kostylew zachowuje wolność wyboru, choć płaci za nią życiem.
Wolność wewnętrzna: głodówka narratora i dom widzeń
- W 1941 roku Polska i ZSRR podpisały układ, po którym polscy więźniowie mieli wyjść z łagrów. Narratora mimo to nie zwolniono.
- Podjął głodówkę. Ryzykował życie, ale wywalczył zwolnienie.
- W domu widzeń, czyli „domu swidanij”, więźniowie spotykają bliskich. Przed spotkaniem myją się, golą i ubierają w najlepsze rzeczy. Na chwilę odzyskują godność.
Związek z plakatem: jak postać na plakacie, więźniowie łagru mają ciało w kajdanach systemu. Niektórzy jednak, jak Kostylew i narrator, zrywają łańcuch własnym wyborem.
Mickiewicz i Grudziński: porównanie
| III część „Dziadów” | „Inny świat” | |
|---|---|---|
| Kto odbiera wolność | carska Rosja, senator Nowosilcow | sowiecki system łagrów |
| Miejsce niewoli | więzienie w Wilnie, zesłanie na Sybir | łagier w Jercewie |
| Kogo dotyczy | naród polski i młodzież wileńska | więźniowie wielu narodów |
| Jak bohaterowie bronią wolności | bunt Konrada, pokora i ofiara księdza Piotra, solidarność więźniów | bunt Kostylewa, głodówka narratora, dbanie o godność |
| Sens cierpienia | mesjanizm: cierpienie prowadzi do zmartwychwstania Polski | cierpienie nie ma sensu, ale człowiek może zachować godność |
| Co łączy z plakatem | łańcuchy, krzyż, krzyk, nadzieja | łańcuch systemu i próba jego zerwania |
Najważniejsza różnica: Mickiewicz nadaje cierpieniu sens religijny i narodowy. Grudziński takiego sensu nie widzi. Pokazuje za to, że nawet w łagrze człowiek może wybrać, kim chce zostać.
Konspekt wypowiedzi na maturze ustnej
Wstęp
- Pytanie: jak twórcy ukazują wolność?
- Jedno zdanie o plakacie teatralnym: zapowiada spektakl i pokazuje, jak teatr odczytał dramat. Ten plakat zapowiadał „Dziady” w Teatrze Współczesnym we Wrocławiu w 1983 roku.
- Teza.
Rozwinięcie, część 1: plakat
- Opis: mrok, wychudzona postać, krzyk, rozpostarte ramię, łańcuch na szyi i w ciele, zerwane ogniwa.
- Interpretacja symboli: kajdany to niewola narodu, krzyż to ofiara i mesjanizm, zerwany łańcuch to nadzieja na wolność.
- Nastrój: cierpienie i nadzieja jednocześnie.
Rozwinięcie, część 2: kontekst historyczny
- Zabory i Wilno w zaborze rosyjskim.
- Proces filomatów i filaretów w 1823 roku, uwięzienie i zesłanie Mickiewicza.
- Czas akcji 1823 rok, czas powstania 1832 rok: dramat pisany po klęsce powstania listopadowego.
- Rok 1983: plakat powstał tuż po stanie wojennym, więc łańcuchy można było czytać jako aluzję do PRL.
Rozwinięcie, część 3: III część „Dziadów”
- Prolog: Gustaw umiera, rodzi się Konrad, bojownik o wolność.
- Scena więzienna: łańcuch chłopca, okrzyk Janczewskiego, Wasilewski z rękami jak na krzyżu.
- Wielka Improwizacja: wolny duch w celi, bunt i pycha Konrada, krzyk jak na plakacie.
- Widzenie księdza Piotra: Polska jak Chrystus, ukrzyżowanie i zmartwychwstanie.
Rozwinięcie, część 4: „Inny świat”
- Łagier jako świat, który odbiera wolność ciału i duszy.
- Kostylew: wolność wyboru za cenę życia.
- Głodówka narratora i dom widzeń: walka o godność.
- Porównanie z Mickiewiczem: inny sens cierpienia, ta sama potrzeba wolności.
Zakończenie
- Odpowiedź na pytanie: twórcy ukazują wolność przez jej brak i przez ludzi, którzy mimo kajdan jej nie oddają.
- Potwierdzenie tezy.
- Zdanie na koniec: plakat z 1983 roku pokazuje, że „Dziady” mówiły o wolności każdemu pokoleniu, które jej nie miało.
Czym jest wolność: jak użyć tych przykładów w rozprawce
Te same przykłady przydadzą Ci się w rozprawce o wolności. Wypowiedź ustna i rozprawka mają podobną budowę: teza, argumenty z lektur, konteksty i wniosek.
- Argument 1: wolność narodu. III część „Dziadów”, zabory, proces filomatów.
- Argument 2: wolność wewnętrzna jednostki. „Inny świat”, Kostylew i głodówka narratora.
- Kontekst historyczny: zabory, powstanie listopadowe, sowieckie łagry.
- Kontekst biograficzny: Mickiewicz w więzieniu w Wilnie, Grudziński w łagrze w Jercewie.
Różnice między rozprawką na poziomie podstawowym i rozszerzonym znajdziesz w artykule Rozprawka na rozszerzeniu i podstawie: porównanie.
Podsumowanie
- Twórcy często ukazują wolność przez jej brak: łańcuchy, więzienie, łagier.
- Plakat Aleksiuna łączy cierpienie z nadzieją: postać przypomina ukrzyżowanego, ale łańcuch jest zerwany.
- Żeby zinterpretować plakat, połącz go z zaborami, procesem filomatów i mesjanizmem z III części „Dziadów”.
- W „Dziadach” wolność przychodzi przez bunt albo przez pokorną ofiarę. W „Innym świecie” to wolność wewnętrzna, którą trzeba obronić samemu.
Całe lektury i zagadnienia do matury z polskiego przerobisz krok po kroku w naszym kursie.