
Aby zostać posłem, trzeba mieć co najmniej 21 lat, senatorem – 30 lat, a prezydentem – 35 lat. Do tego potrzebne są polskie obywatelstwo, pełnia praw wyborczych, poparcie wyborców w podpisach i zwycięstwo w wyborach. Każdy z tych urzędów obsadza się jednak w innym systemie wyborczym. Na maturze z WOS to jeden z najczęściej sprawdzanych tematów. W tym artykule znajdziesz wymogi, procedury, systemy wyborcze, metodę d’Hondta, wyniki ostatnich wyborów i zadania.
Najważniejsze fakty w pigułce
| Prezydent | Poseł | Senator | |
|---|---|---|---|
| Minimalny wiek (najpóźniej w dniu wyborów) | 35 lat | 21 lat | 30 lat |
| Liczba | 1 | 460 | 100 |
| Kadencja | 5 lat, najwyżej 2 razy | 4 lata | 4 lata |
| System wyborczy | większościowy, większość bezwzględna, możliwa II tura | proporcjonalny, metoda d’Hondta | większościowy, większość względna |
| Okręgi | cały kraj | 41 okręgów wielomandatowych | 100 okręgów jednomandatowych |
| Kto zgłasza | komitet wyborczy kandydata | komitet wyborczy (lista kandydatów) | komitet wyborczy |
| Wymagane podpisy | 100 000 wyborców | 5000 na listę w okręgu | 2000 w okręgu |
| Podstawa w konstytucji | art. 127 | art. 96–99 | art. 97, 99 |
Czynne i bierne prawo wyborcze
Czynne prawo wyborcze to prawo do głosowania. W Polsce ma je obywatel, który najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat (art. 62 konstytucji). Nie może być ubezwłasnowolniony prawomocnym orzeczeniem sądu ani pozbawiony praw publicznych lub wyborczych.
Bierne prawo wyborcze to prawo do kandydowania. Zawsze obejmuje czynne prawo wyborcze, ale wymaga wyższego wieku i dodatkowych warunków.
| Warunek | Prezydent | Poseł | Senator |
|---|---|---|---|
| obywatelstwo polskie | tak | tak | tak |
| wiek | 35 lat | 21 lat | 30 lat |
| pełnia praw wyborczych do Sejmu | tak | tak | tak |
| brak skazania na karę pozbawienia wolności za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego | tak | tak (art. 99 ust. 3) | tak (art. 99 ust. 3) |
| oświadczenie lustracyjne (osoby urodzone przed 1 sierpnia 1972 r.) | tak | tak | tak |
Jak zostać prezydentem RP
Prezydenta wybiera Naród w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i w głosowaniu tajnym (art. 127). Brakuje tu zasady proporcjonalności, bo wybiera się jedną osobę.
| Etap | Co się dzieje |
|---|---|
| 1. Zarządzenie wyborów | Marszałek Sejmu zarządza wybory 100–75 dni przed końcem kadencji prezydenta. Głosowanie odbywa się w dzień wolny od pracy, 60–30 dni przed końcem kadencji. |
| 2. Komitet wyborczy | Co najmniej 15 obywateli tworzy komitet wyborczy kandydata i zgłasza go do Państwowej Komisji Wyborczej. |
| 3. Podpisy | Kandydata musi poprzeć co najmniej 100 000 obywateli z prawem wybierania do Sejmu. |
| 4. Rejestracja | PKW rejestruje kandydata, jeśli spełnia wymogi. |
| 5. Kampania i I tura | Wygrywa kandydat, który dostanie ponad połowę ważnie oddanych głosów. |
| 6. II tura | Jeśli nikt nie przekroczył 50%, po 14 dniach odbywa się ponowne głosowanie między dwoma kandydatami z największą liczbą głosów. Wygrywa ten, kto dostanie więcej głosów. |
| 7. Ważność wyboru | O ważności wyboru rozstrzyga Sąd Najwyższy, po rozpatrzeniu protestów wyborczych. |
| 8. Przysięga | Prezydent obejmuje urząd po złożeniu przysięgi wobec Zgromadzenia Narodowego (art. 130). |
Prezydent nie może pełnić żadnego innego urzędu ani funkcji publicznej, z wyjątkiem związanych z urzędem (art. 132). Gdy urząd zostaje opróżniony przed końcem kadencji, Marszałek Sejmu zarządza nowe wybory w ciągu 14 dni. Wybory muszą się odbyć w ciągu 60 dni od ich zarządzenia.
Wybory prezydenckie 2025
| Kandydat | II tura (1 czerwca 2025) |
|---|---|
| Karol Nawrocki | 50,89% |
| Rafał Trzaskowski | 49,11% |
| Frekwencja | 71,63% – rekord w historii II tur |
Karol Nawrocki złożył przysięgę przed Zgromadzeniem Narodowym 6 sierpnia 2025 roku.
Prezydenci III Rzeczypospolitej
| Prezydent | Kadencja | Wybrany w |
|---|---|---|
| Lech Wałęsa | 1990–1995 | II turze |
| Aleksander Kwaśniewski | 1995–2005 (2 kadencje) | II turze (1995), I turze (2000) |
| Lech Kaczyński | 2005–2010 | II turze; zginął w katastrofie smoleńskiej |
| Bronisław Komorowski | 2010–2015 | II turze (wybory przed terminem) |
| Andrzej Duda | 2015–2025 (2 kadencje) | II turze |
| Karol Nawrocki | od 2025 | II turze |
Jak zostać posłem
Sejm liczy 460 posłów. Wybory są powszechne, równe, bezpośrednie, proporcjonalne i odbywają się w głosowaniu tajnym (art. 96 ust. 2). To tzw. pięcioprzymiotnikowe wybory.
| Etap | Co się dzieje |
|---|---|
| 1. Zarządzenie wyborów | Prezydent zarządza wybory nie później niż 90 dni przed upływem 4 lat od rozpoczęcia kadencji Sejmu. Wybory odbywają się w dzień wolny od pracy, w ciągu 30 dni przed końcem kadencji. |
| 2. Komitet wyborczy | Kandydatów zgłaszają tylko komitety: partii politycznej, koalicyjny (kilku partii) albo wyborców (min. 1000 podpisów do jego utworzenia). |
| 3. Lista kandydatów | W okręgu lista ma co najmniej 5 kandydatów, a najwyżej dwa razy więcej niż mandatów. Kobiety i mężczyźni muszą stanowić po co najmniej 35% listy. |
| 4. Podpisy | Listę musi poprzeć 5000 wyborców z okręgu. Komitet, który zarejestrował listy w co najmniej 21 okręgach, zgłasza pozostałe bez podpisów. |
| 5. Głosowanie | Wyborca stawia znak „X” przy jednym kandydacie. Ten głos liczy się też dla całej listy. |
| 6. Próg wyborczy | W podziale mandatów biorą udział komitety, które zdobyły w skali kraju co najmniej 5% głosów (koalicje: 8%). Komitety mniejszości narodowych są zwolnione z progu. |
| 7. Podział mandatów | Mandaty w okręgu dzieli się metodą d’Hondta. W liście mandaty dostają kandydaci z największą liczbą głosów. |
| 8. Ślubowanie | Poseł składa ślubowanie na pierwszym posiedzeniu Sejmu. Odmowa oznacza zrzeczenie się mandatu. |

Liczba posłów w okręgu zależy od liczby jego mieszkańców. Największy okręg to Warszawa (20 mandatów), najmniejszy – Częstochowa (7 mandatów).
Metoda d’Hondta krok po kroku
Metoda d’Hondta dzieli mandaty w okręgu. Liczbę głosów każdego komitetu dzieli się kolejno przez 1, 2, 3, 4 itd. Mandaty dostają największe wyniki tych dzieleń.
Przykład: okręg z 6 mandatami, 100 000 ważnych głosów, wszystkie komitety przekroczyły próg.
| Dzielnik | Komitet A (45 000) | Komitet B (30 000) | Komitet C (18 000) | Komitet D (7000) |
|---|---|---|---|---|
| : 1 | 45 000 (1.) | 30 000 (2.) | 18 000 (4.) | 7000 |
| : 2 | 22 500 (3.) | 15 000 (5.–6.) | 9000 | 3500 |
| : 3 | 15 000 (5.–6.) | 10 000 | 6000 | 2333 |
| : 4 | 11 250 | 7500 | 4500 | 1750 |
| Mandaty | 3 | 2 | 1 | 0 |
Komitet A zdobył 45% głosów, ale 50% mandatów. Komitet D z 7% głosów nie dostał nic. Metoda d’Hondta premiuje duże ugrupowania. Inna metoda proporcjonalna, Sainte-Laguë (dzielniki 1, 3, 5, 7…), jest korzystniejsza dla mniejszych komitetów.
Wybory do Sejmu 2023

| Komitet | Głosy | Mandaty | Odsetek mandatów |
|---|---|---|---|
| Prawo i Sprawiedliwość | 35,4% | 194 | 42,2% |
| Koalicja Obywatelska | 30,7% | 157 | 34,1% |
| Trzecia Droga | 14,4% | 65 | 14,1% |
| Nowa Lewica | 8,6% | 26 | 5,7% |
| Konfederacja | 7,2% | 18 | 3,9% |
| Razem | 460 |
Porównaj kolumny głosów i mandatów. Największe komitety mają więcej mandatów niż głosów, najmniejsze – mniej. To efekt metody d’Hondta, progu i podziału na okręgi. Zwycięski PiS nie miał większości 231 mandatów. Rząd utworzyły KO, Trzecia Droga i Lewica, które razem miały 248 mandatów.
Jak zostać senatorem
Senat liczy 100 senatorów. Wybory są powszechne, bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym (art. 97). Konstytucja nie wymaga, by były równe i proporcjonalne. Od 2011 roku w każdym ze 100 okręgów wybiera się jednego senatora.
| Etap | Co się dzieje |
|---|---|
| 1. Zarządzenie | Wybory do Senatu zarządza prezydent razem z wyborami do Sejmu. Kadencja Senatu trwa tyle co kadencja Sejmu. |
| 2. Zgłoszenie | Kandydata zgłasza komitet wyborczy. Może to być komitet partii, koalicji albo wyborców. |
| 3. Podpisy | Kandydata musi poprzeć 2000 wyborców z okręgu. |
| 4. Głosowanie | W okręgu jednomandatowym wyborca wybiera jednego kandydata. |
| 5. Wynik | Mandat zdobywa kandydat z największą liczbą głosów (większość względna). Nie ma progu ani II tury. |
W 2023 roku partie opozycyjne wystawiły wspólnych kandydatów w ramach Paktu Senackiego. Nie walczyły ze sobą w okręgach jednomandatowych i zdobyły większość w Senacie. To dobry przykład, jak system większościowy zachęca do łączenia sił.
Porównanie systemów wyborczych
| Cecha | System proporcjonalny (Sejm) | System większościowy (Senat, prezydent) |
|---|---|---|
| Zasada | mandaty proporcjonalnie do liczby głosów | wygrywa ten, kto ma najwięcej głosów |
| Okręgi | wielomandatowe | jednomandatowe (lub cały kraj) |
| Zalety | odzwierciedla poparcie, reprezentacja mniejszych partii | silna więź wyborcy z kandydatem, stabilne większości |
| Wady | rozdrobnienie parlamentu, trudniej o większość | „zmarnowane” głosy przegranych, premia dla najsilniejszych |
| Skutek wg Duvergera | system wielopartyjny | sprzyja systemowi dwupartyjnemu |

Status posła i senatora
| Zasada | Co oznacza |
|---|---|
| mandat wolny (art. 104) | poseł reprezentuje cały Naród, nie jest związany instrukcjami wyborców i nie można go odwołać |
| immunitet formalny (art. 105) | bez zgody Sejmu poseł nie może być pociągnięty do odpowiedzialności karnej; może się go zrzec |
| immunitet materialny (art. 105) | poseł nie odpowiada za działalność wchodzącą w zakres mandatu, także po jego wygaśnięciu |
| nietykalność | posła nie można zatrzymać ani aresztować bez zgody Sejmu, z wyjątkiem ujęcia na gorącym uczynku |
| incompatibilitas (art. 102–103) | nie można być jednocześnie posłem i senatorem; mandatu nie łączy się m.in. z funkcją prezesa NBP, prezesa NIK, RPO, sędziego, prokuratora i żołnierza w czynnej służbie |
Te same zasady dotyczą senatorów (art. 108).
Typowe błędy na maturze
| Błędnie | Poprawnie |
|---|---|
| „Wybory do Senatu są proporcjonalne” | są większościowe, w 100 okręgach jednomandatowych |
| „Kandydata na prezydenta zgłasza partia” | zgłasza go komitet wyborczy, po zebraniu 100 000 podpisów |
| „W II turze prezydenckiej trzeba mieć ponad 50% uprawnionych” | wystarczy więcej głosów niż rywal; większość bezwzględna dotyczy ważnych głosów w I turze |
| „Próg wyborczy obowiązuje w wyborach do Senatu” | progi 5% i 8% dotyczą tylko wyborów do Sejmu |
| „Prezydent składa przysięgę przed Sejmem” | przed Zgromadzeniem Narodowym |
| „Ważność wyborów stwierdza PKW” | PKW ogłasza wyniki, a ważność stwierdza Sąd Najwyższy |
Sprawdź się – zadania maturalne
Zadanie 1
zamknięte · 1 pktKtóry zestaw poprawnie podaje minimalny wiek kandydata na posła, senatora i prezydenta?
Pokaż rozwiązanie
Poprawna jest C. Poseł – 21 lat, senator – 30 lat, prezydent – 35 lat, liczone najpóźniej w dniu wyborów.
Zadanie 2
zamknięte · 1 pktKtórej zasady konstytucja nie wymienia przy wyborach do Senatu?
Pokaż rozwiązanie
Poprawna jest A. Art. 97 mówi o wyborach powszechnych, bezpośrednich i tajnych. Wybory do Senatu są większościowe.
Zadanie 3
zamknięte · 1 pktOceń zdanie: „Kandydata na prezydenta RP musi poprzeć podpisami co najmniej 100 000 obywateli mających prawo wybierania do Sejmu”.
Pokaż rozwiązanie
Prawda. Tak stanowi art. 127 ust. 3 konstytucji.
Zadanie 4
zamknięte · 1 pktW okręgu do podziału jest 5 mandatów. Komitety uzyskały: A – 40 000, B – 24 000, C – 15 000 głosów. Ile mandatów zdobędzie komitet A według metody d’Hondta?
Pokaż rozwiązanie
Poprawna jest D. Ilorazy: A 40 000, 20 000, 13 333; B 24 000, 12 000; C 15 000, 7500. Pięć największych: 40 000 (A), 24 000 (B), 20 000 (A), 15 000 (C), 13 333 (A). Komitet A ma 3 mandaty, B i C po 1.
Zadanie 5
zamknięte · 1 pktNa podstawie mapy wskaż województwo, które wybiera najwięcej posłów po mazowieckim.
Pokaż rozwiązanie
Poprawna jest C. Śląskie wybiera 55 posłów w 6 okręgach. Małopolskie – 41, wielkopolskie – 40, dolnośląskie – 34.
Zadanie 6
otwarte · 2 pktNa podstawie tabeli wyników wyborów do Sejmu 2023 wyjaśnij, dlaczego odsetek mandatów PiS był wyższy od odsetka głosów. Podaj dwie przyczyny.
Pokaż rozwiązanie
PiS miał 35,4% głosów i 42,2% mandatów. Przyczyny: metoda d’Hondta premiuje największe komitety; głosy na komitety pod progiem (5% i 8%) nie dają mandatów, więc mandaty dzieli się między mniejszą liczbę komitetów; podział na małe okręgi wzmacnia efekt premii dla dużych partii. Po 1 pkt za każdą poprawną przyczynę.
Zadanie 7
otwarte · 3 pktPorównaj sposób wyboru posłów i senatorów w Polsce. Uwzględnij: system wyborczy, rodzaj okręgów i sposób ustalania zwycięzców.
Pokaż rozwiązanie
Posłowie: system proporcjonalny, 41 okręgów wielomandatowych, mandaty dzielone metodą d’Hondta między komitety powyżej progu 5% (koalicje 8%). Senatorowie: system większościowy, 100 okręgów jednomandatowych, wygrywa kandydat z największą liczbą głosów, bez progu. 1 pkt za każdy poprawnie porównany element.
Podsumowanie
- Progi wieku: poseł 21 lat, senator 30 lat, prezydent 35 lat, a głosować można od 18 lat.
- Prezydenta wybiera się większością bezwzględną, z możliwą II turą po 14 dniach.
- Kandydata na prezydenta popiera 100 000 podpisów, listę do Sejmu 5000, kandydata do Senatu 2000.
- Sejm wybiera się proporcjonalnie, metodą d’Hondta, z progiem 5% (koalicje 8%).
- Senat wybiera się większościowo w 100 okręgach jednomandatowych.
- Ważność wyborów stwierdza Sąd Najwyższy.
Źródła
- Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., art. 62, 96–108, 127–132
- Kodeks wyborczy z 5 stycznia 2011 r.
- Państwowa Komisja Wyborcza (pkw.gov.pl) – wyniki wyborów 2023 i 2025


