
Konstytucja Stanów Zjednoczonych to najstarsza obowiązująca konstytucja pisana na świecie. Uchwalono ją w Filadelfii 17 września 1787 roku. Ma tylko 7 artykułów i 27 poprawek, a mimo to działa od ponad 235 lat. Na maturze z WOS pojawia się przy systemach politycznych, trójpodziale władzy i prawach człowieka. W tym artykule znajdziesz wszystko, czego potrzebujesz: genezę, budowę, instytucje, poprawki, ważne wyroki i zadania.
Najważniejsze fakty w pigułce
| Cecha | Konstytucja USA |
|---|---|
| Uchwalenie | 17 września 1787, Konwencja Filadelfijska |
| Wejście w życie | 4 marca 1789 |
| Budowa | preambuła + 7 artykułów + 27 poprawek |
| Ostatnia poprawka | XXVII, ratyfikowana w 1992 |
| Ustrój | republika federalna, system prezydencki |
| Główne zasady | suwerenność ludu, trójpodział władzy, federalizm, kontrola konstytucyjności, ochrona praw jednostki |
| Charakter | sztywna – zmiana wymaga 3/4 stanów |
| Twórcy | 55 delegatów, 39 podpisów; przewodniczący George Washington; „ojciec konstytucji” James Madison |
Geneza: od Artykułów Konfederacji do Filadelfii
Po Deklaracji Niepodległości (1776) stany połączyły się luźnym związkiem. Jego podstawą były Artykuły Konfederacji, obowiązujące od 1781 roku. Władza centralna była słaba. Kongres nie mógł nakładać podatków ani utrzymywać stałej armii. Każdy stan prowadził własną politykę handlową.
W 1787 roku delegaci zebrali się w Filadelfii, by poprawić Artykuły. Zamiast tego napisali nową konstytucję. Spór dotyczył głównie tego, jak reprezentować małe i duże stany.
| Kompromis | Na czym polegał |
|---|---|
| Kompromis z Connecticut (Wielki Kompromis) | Kongres dwuizbowy: w Izbie Reprezentantów liczba posłów zależy od ludności stanu, w Senacie każdy stan ma 2 senatorów |
| Kompromis trzech piątych | Do liczby ludności stanu liczono 3/5 niewolników; wpływało to na liczbę posłów i podatki |
| Kompromis w sprawie handlu niewolnikami | Kongres nie mógł zakazać sprowadzania niewolników przed 1808 rokiem |
Po podpisaniu rozgorzał spór o ratyfikację. Federaliści (Hamilton, Madison, Jay) bronili silnego rządu centralnego. Napisali 85 esejów znanych jako „The Federalist Papers”. Antyfederaliści obawiali się tyranii i żądali spisu praw obywatela. Kompromisem była obietnica dopisania Karty Praw.

Budowa konstytucji
Preambuła zaczyna się od słów „We the People of the United States” („My, Naród Stanów Zjednoczonych”). Wyraża zasadę suwerenności ludu. Wymienia cele: doskonalszą unię, sprawiedliwość, spokój wewnętrzny, wspólną obronę, dobrobyt i wolność.
| Artykuł | Treść |
|---|---|
| I | Władza ustawodawcza – Kongres (Izba Reprezentantów i Senat) |
| II | Władza wykonawcza – Prezydent i wiceprezydent |
| III | Władza sądownicza – Sąd Najwyższy i sądy federalne |
| IV | Stosunki między stanami, przyjmowanie nowych stanów |
| V | Tryb zmiany konstytucji (poprawki) |
| VI | Klauzula nadrzędności: konstytucja i prawo federalne stoją ponad prawem stanowym |
| VII | Ratyfikacja – wejście w życie po przyjęciu przez 9 z 13 stanów |
Trójpodział władzy
Twórcy konstytucji czerpali z Monteskiusza i Locke'a. Każda władza ma własne źródło legitymacji i własną kadencję. Dzięki temu żadna nie może zdominować pozostałych.
Władza ustawodawcza – Kongres (art. I)
| Izba Reprezentantów | Senat | |
|---|---|---|
| Liczba członków | 435 (liczba stała od 1911/1913) | 100 (po 2 z każdego stanu) |
| Kadencja | 2 lata, wybory całej izby | 6 lat, co 2 lata wymiana 1/3 składu |
| Wiek i obywatelstwo | min. 25 lat, 7 lat obywatelstwa | min. 30 lat, 9 lat obywatelstwa |
| Przewodniczący | Spiker Izby | wiceprezydent USA |
| Uprawnienia wyłączne | inicjatywa ustaw podatkowych, postawienie w stan oskarżenia (impeachment) | sąd w procesie impeachmentu, zgoda na traktaty (2/3), zatwierdzanie nominacji |
Senatorów wybierały pierwotnie legislatury stanowe. Od XVII poprawki (1913) wybierają ich obywatele w wyborach bezpośrednich.
Władza wykonawcza – Prezydent (art. II)
Prezydent jest jednocześnie głową państwa i szefem rządu. To cecha systemu prezydenckiego. Nie odpowiada politycznie przed Kongresem, a Kongres nie może go odwołać wotum nieufności.
| Element | Regulacja |
|---|---|
| Wymogi | min. 35 lat, obywatel z urodzenia, 14 lat zamieszkania w USA |
| Kadencja | 4 lata, najwyżej 2 kadencje (XXII poprawka, 1951) |
| Wybór | pośredni, przez Kolegium Elektorów: 538 elektorów, do wygranej potrzeba 270 głosów |
| Kompetencje | zwierzchnictwo nad siłami zbrojnymi, weto, nominacje (sędziowie, ministrowie, ambasadorowie), zawieranie traktatów, prawo łaski |
| Odpowiedzialność | impeachment: Izba oskarża zwykłą większością, Senat skazuje większością 2/3 |
Władza sądownicza – Sąd Najwyższy (art. III)
Sąd Najwyższy liczy 9 sędziów: prezesa i 8 sędziów stowarzyszonych. Liczbę ustala ustawa, nie konstytucja. Sędziów nominuje prezydent, a zatwierdza Senat. Urzędują dożywotnio, „dopóki sprawują urząd nienagannie”.
Konstytucja nie mówi wprost o kontroli konstytucyjności ustaw. Sąd przyznał ją sobie w sprawie Marbury v. Madison (1803). Od tego czasu każdy sąd federalny może nie zastosować ustawy niezgodnej z konstytucją. To model rozproszonej kontroli – inny niż polski Trybunał Konstytucyjny.
System hamulców i równowagi (checks and balances)
| Kto | Wobec kogo | Narzędzie kontroli |
|---|---|---|
| Prezydent | Kongres | weto zawieszające wobec ustaw |
| Kongres | Prezydent | odrzucenie weta większością 2/3 w obu izbach, impeachment, kontrola budżetu |
| Senat | Prezydent | zgoda na traktaty (2/3) i nominacje (zwykła większość) |
| Prezydent | Sąd Najwyższy | nominacja sędziów, prawo łaski |
| Kongres | Sąd Najwyższy | zatwierdzanie sędziów, impeachment sędziów, ustalanie liczby sędziów |
| Sąd Najwyższy | Kongres i Prezydent | uznanie ustaw i aktów wykonawczych za niezgodne z konstytucją |
Federalizm
USA to państwo federalne złożone z 50 stanów. Konstytucja wylicza kompetencje federacji, m.in. politykę zagraniczną, obronę, walutę i handel między stanami. X poprawka stanowi, że pozostałe kompetencje należą do stanów albo do ludu. Każdy stan ma własną konstytucję, gubernatora, parlament i sądy. Dlatego w różnych stanach obowiązuje np. różne prawo karne.
Jak zmienia się konstytucję (art. V)
| Etap | Droga 1 (stosowana zawsze) | Droga 2 (nigdy niezastosowana) |
|---|---|---|
| Inicjatywa | 2/3 głosów w obu izbach Kongresu | konwencja zwołana na wniosek 2/3 stanów (34) |
| Ratyfikacja | legislatury 3/4 stanów (38) | konwencje w 3/4 stanów (38) |
Konstytucja USA jest sztywna. Prezydent nie bierze udziału w procedurze zmiany. Na kilkanaście tysięcy zgłoszonych projektów przyjęto tylko 27 poprawek. XXI poprawkę ratyfikowano przez konwencje stanowe, a nie legislatury.
Karta Praw – poprawki I–X (1791)
| Poprawka | Treść |
|---|---|
| I | wolność religii, słowa, prasy, zgromadzeń i petycji; rozdział Kościoła od państwa |
| II | prawo do posiadania i noszenia broni |
| III | zakaz kwaterowania żołnierzy w domach prywatnych w czasie pokoju |
| IV | ochrona przed nieuzasadnionym przeszukaniem i zatrzymaniem |
| V | prawo do odmowy zeznań przeciw sobie, zakaz podwójnego karania, ochrona własności |
| VI | prawo do szybkiego i jawnego procesu, ławy przysięgłych i obrońcy |
| VII | ława przysięgłych w sprawach cywilnych |
| VIII | zakaz okrutnych i niezwykłych kar oraz nadmiernej kaucji |
| IX | wyliczenie praw nie oznacza, że lud nie ma innych |
| X | kompetencje niezastrzeżone dla federacji należą do stanów lub do ludu |
Pozostałe poprawki XI–XXVII
| Poprawka | Rok | Treść |
|---|---|---|
| XI | 1795 | ograniczenie pozywania stanów przed sądy federalne |
| XII | 1804 | osobne głosowanie elektorów na prezydenta i wiceprezydenta |
| XIII | 1865 | zniesienie niewolnictwa |
| XIV | 1868 | obywatelstwo dla urodzonych w USA, równa ochrona prawa |
| XV | 1870 | zakaz odbierania prawa głosu z powodu rasy |
| XVI | 1913 | federalny podatek dochodowy |
| XVII | 1913 | wybory bezpośrednie do Senatu |
| XVIII | 1919 | prohibicja |
| XIX | 1920 | prawa wyborcze kobiet |
| XX | 1933 | nowe terminy rozpoczęcia kadencji (20 stycznia) |
| XXI | 1933 | uchylenie prohibicji |
| XXII | 1951 | najwyżej 2 kadencje prezydenta |
| XXIII | 1961 | elektorzy dla Dystryktu Kolumbii |
| XXIV | 1964 | zakaz podatku pogłównego jako warunku głosowania |
| XXV | 1967 | zastępstwo i następstwo prezydenta |
| XXVI | 1971 | prawo głosu od 18 lat |
| XXVII | 1992 | zmiana wynagrodzeń Kongresu dopiero po wyborach |
Ważne orzeczenia Sądu Najwyższego
| Sprawa | Rok | Znaczenie |
|---|---|---|
| Marbury v. Madison | 1803 | początek kontroli konstytucyjności ustaw |
| Dred Scott v. Sandford | 1857 | czarnoskórzy nie są obywatelami; jedna z przyczyn wojny secesyjnej |
| Plessy v. Ferguson | 1896 | doktryna „odrębni, ale równi” – legalizacja segregacji |
| Brown v. Board of Education | 1954 | segregacja w szkołach niezgodna z XIV poprawką |
| Miranda v. Arizona | 1966 | obowiązek pouczenia zatrzymanego o prawach |
| Roe v. Wade | 1973 | konstytucyjne prawo do aborcji |
| Dobbs v. Jackson | 2022 | uchylenie Roe v. Wade; decyzja wraca do stanów |
| Trump v. Barbara | 2026 | spór o zakres obywatelstwa z urodzenia z XIV poprawki |
Konstytucja USA a Konstytucja RP
| Cecha | USA | Polska (1997) |
|---|---|---|
| Ustrój | federacja, system prezydencki | państwo unitarne, system parlamentarno-gabinetowy |
| Głowa państwa | prezydent, także szef rządu | prezydent; rządem kieruje premier |
| Wybór głowy państwa | pośredni (Kolegium Elektorów) | bezpośredni, wybory powszechne |
| Odpowiedzialność rządu | brak wotum nieufności | konstruktywne wotum nieufności |
| Kontrola konstytucyjności | rozproszona, każdy sąd | skoncentrowana, Trybunał Konstytucyjny |
| Zmiana konstytucji | 2/3 Kongresu + 3/4 stanów | 2/3 Sejmu + bezwzględna większość Senatu, czasem referendum |
Konstytucja 3 Maja z 1791 roku była pierwszą w Europie i drugą na świecie konstytucją pisaną. Pierwszą była właśnie konstytucja USA.
Sprawdź się – zadania maturalne
Zadanie 1
zamknięte · 1 pktKtóra zasada wynika z Wielkiego Kompromisu (z Connecticut)?
Pokaż rozwiązanie
Poprawna jest B. Kompromis połączył zasadę równości stanów (Senat) z zasadą proporcjonalności do ludności (Izba Reprezentantów).
Zadanie 2
zamknięte · 1 pktKontrolę konstytucyjności ustaw w USA zapoczątkowało orzeczenie:
Pokaż rozwiązanie
Poprawna jest C. W 1803 roku Sąd Najwyższy uznał, że może nie zastosować ustawy sprzecznej z konstytucją.
Zadanie 3
zamknięte · 1 pktOceń zdanie: „Weto prezydenta USA Kongres może odrzucić większością 2/3 głosów w obu izbach”.
Pokaż rozwiązanie
Prawda. To jeden z kluczowych hamulców w systemie checks and balances.
Zadanie 4
zamknięte · 1 pktKtóra poprawka ograniczyła prezydenta do dwóch kadencji?
Pokaż rozwiązanie
Poprawna jest D. XXII poprawkę ratyfikowano w 1951 roku, po czterech zwycięstwach wyborczych F.D. Roosevelta.
Zadanie 5
zamknięte · 1 pktNa podstawie mapy ratyfikacji wskaż stan, którego ratyfikacja sprawiła, że konstytucja weszła w życie.
Pokaż rozwiązanie
Poprawna jest B. New Hampshire był 9. stanem (21 czerwca 1788), a art. VII wymagał ratyfikacji przez 9 z 13 stanów.
Zadanie 6
otwarte · 2 pktPodaj dwa przykłady instrumentów, którymi Kongres USA kontroluje prezydenta. Każdy krótko wyjaśnij.
Pokaż rozwiązanie
Przykłady: odrzucenie weta większością 2/3 w obu izbach; impeachment (Izba oskarża, Senat skazuje 2/3); zgoda Senatu na traktaty (2/3) i nominacje; uchwalanie budżetu. Po 1 punkcie za każdy poprawnie wyjaśniony instrument.
Zadanie 7
otwarte · 2 pktWyjaśnij, czym różni się kontrola konstytucyjności prawa w USA i w Polsce.
Pokaż rozwiązanie
W USA kontrola jest rozproszona: każdy sąd może nie zastosować ustawy niezgodnej z konstytucją, a ostatnie słowo ma Sąd Najwyższy. W Polsce kontrola jest skoncentrowana: o zgodności ustaw z konstytucją orzeka wyłącznie Trybunał Konstytucyjny. 2 punkty za poprawną charakterystykę obu modeli.
Podsumowanie
- Konstytucja USA z 1787 roku to najstarsza obowiązująca konstytucja pisana.
- Opiera się na suwerenności ludu, trójpodziale władzy, federalizmie i ochronie praw jednostki.
- Ma preambułę, 7 artykułów i 27 poprawek; pierwsze 10 to Karta Praw.
- Kongres jest dwuizbowy: 435 posłów i 100 senatorów.
- Prezydenta wybiera Kolegium Elektorów na 4 lata, najwyżej dwa razy.
- Sąd Najwyższy kontroluje zgodność prawa z konstytucją od 1803 roku.
Źródła
- Tekst Konstytucji USA – National Archives (archives.gov)
- National Constitution Center (constitutioncenter.org)
- Supreme Court of the United States (supremecourt.gov)


