Najważniejsze w 30 sekund
22 października 2026 r. Instytut Badań Edukacyjnych opublikował projekt nowej podstawy programowej z geografii dla liceum i technikum. Jeśli wejdzie w życie zgodnie z planem, obejmie uczniów, którzy zaczną szkołę średnią 1 września 2027 r., czyli obecnych ósmoklasistów. Geografia w nowej wersji stawia na wyzwania XXI wieku – klimat, wodę, energię i nowe technologie – oraz na pracę z mapą, danymi i GIS.
- Rok bazowy. Cała pierwsza klasa uczy się geografii według wspólnego programu: źródła danych, Ziemia jako system, człowiek i gospodarka, regiony Polski.
- Problemy zamiast katalogu. Po roku bazowym zakres podstawowy to cztery wielkie tematy: klimat, woda, ludność i miasta, gospodarka oparta na wiedzy.
- Mapa, GIS i dezinformacja. Od pierwszej klasy: GIS, GNSS, zdjęcia satelitarne i rozpoznawanie manipulacji w informacjach geograficznych.
- Doświadczenia edukacyjne. Co najmniej dwa w każdym roku, np. mapa otoczenia szkoły, ślad wodny albo projekt „miasta przyszłości”.
- Rozszerzenie na miarę XXI wieku. Pogoda kosmiczna, El Niño, granice planetarne, deglobalizacja, gospodarka platformowa.
- To wciąż projekt. Ostateczną decyzję o kształcie podstawy podejmie Ministerstwo Edukacji Narodowej.
Kogo to dotyczy i od kiedy?
Nowa podstawa ma obowiązywać od 1 września 2027 r., ale tylko w klasach pierwszych. Kolejne roczniki będą nią obejmowane stopniowo, a pierwsza matura według nowych zasad odbędzie się w liceum w 2031 r., w technikum w 2032 r.
Po drodze czeka nas jeszcze kilka kroków: MEN przygotuje projekt rozporządzenia, skieruje go do konsultacji, a ostateczne przepisy mają się pojawić prawdopodobnie w pierwszych tygodniach 2027 r.
Rok bazowy: mapa, Ziemia, człowiek i Polska
Pierwsza klasa liceum ma być rokiem bazowym, wspólnym dla wszystkich uczniów niezależnie od profilu. Rozszerzenia zaczynają się dopiero po nim, więc na decyzję o geografii rozszerzonej masz cały rok więcej niż dziś.
W geografii rok bazowy to cztery działy, które autorzy zalecają realizować w tej kolejności:
Wymagania z pierwszego działu mają charakter przekrojowy: praca z danymi, mapą i GIS ma wracać przy wszystkich kolejnych tematach, także na rozszerzeniu.
To duża zmiana konstrukcji. Dziś zakres podstawowy liczy 16 działów ułożonych według geosfer i sektorów gospodarki. W projekcie jest ich osiem, a każdy kolejny dział zbudowano wokół problemu, a nie sfery Ziemi.
Zakres podstawowy po roku bazowym: cztery wielkie wyzwania
Po roku bazowym zakres podstawowy obejmuje tylko cztery działy. Każdy z nich dotyczy problemu, o którym słyszymy w wiadomościach, i łączy przyrodę z gospodarką.
W geografii nie ma wymagań do wyboru, jak w niektórych innych przedmiotach. Projekt nie narzuca też kolejności działów po roku bazowym, więc nauczyciel może je układać po swojemu.
Zakres rozszerzony: 12 działów zamiast 23
Rozszerzenie zaczyna się po roku bazowym i obejmuje wszystko z zakresu podstawowego plus 12 działów. Dziś jest ich 23, więc tematy zostały mocno pogrupowane.
Działy w projekcie: mapa jako źródło informacji, Ziemia we Wszechświecie, atmosfera, hydrosfera, litosfera, biosfera i pedosfera, zróżnicowanie polityczne i ekonomiczne państw świata, społeczne wyzwania współczesnego świata, rolnictwo, przemysł, usługi oraz wpływ człowieka na przyrodę i krajobraz.
Najciekawsze tematy rozszerzenia. Zupełnie nowe względem obecnej podstawy są m. in. pogoda kosmiczna, gospodarka o obiegu zamkniętym, gospodarka platformowa i granice planetarne:
- Kosmos inaczej. Pole magnetyczne Ziemi i pogoda kosmiczna, a także szanse i zagrożenia związane z eksploracją kosmosu.
- Klimat i zagrożenia. Cyklony tropikalne, trąby powietrzne, fale upałów i mrozów, zmiany w kriosferze i Arktyce, znaczenie mokradeł.
- Geopolityka. Współczesne konflikty zbrojne i napięcia, globalizacja i deglobalizacja, rola Unii Europejskiej.
- Gospodarka XXI wieku. Bezpieczeństwo surowcowe Polski i Europy, transformacja energetyczna, gospodarka o obiegu zamkniętym, globalne łańcuchy dostaw, handel elektroniczny i gospodarka platformowa.
- Człowiek i planeta. Usługi ekosystemowe, koncepcja granic planetarnych, renaturyzacja, planowanie przestrzenne i zarządzanie odpadami.
- GIS w praktyce. Klasy bonitacyjne gleb w swoim regionie czy stan środowiska w okolicy analizowany w aplikacjach GIS.
Geografia do zrobienia: teren, GIS i doświadczenia edukacyjne
Największa zmiana nie dotyczy tematów, tylko sposobu pracy. Uczeń ma sam budować wiedzę przez działanie i rozwiązywanie problemów, a nauczyciel pełni rolę doradcy i moderatora.
- Narzędzia cyfrowe na co dzień. GIS, mapy interaktywne, zdjęcia satelitarne i aplikacje mobilne. Projekt wprost wymaga zapewnienia uczniom dostępu do internetu, urządzeń i danych.
- Teren i najbliższa okolica. Obserwacje i badania z ankietami, kwestionariuszami i wywiadami, szczególnie na rozszerzeniu.
- Dyskusja zamiast wykładu. Debaty, projekty i studia przypadku na aktualnych, zweryfikowanych danych.
Nowością w liceum są doświadczenia edukacyjne, czyli praktyczne zadania wybierane z listy:
Na rozszerzeniu można też korzystać z puli doświadczeń zakresu podstawowego.
Co znika albo schodzi na dalszy plan
Skoro zakres podstawowy kurczy się z 16 do 8 działów, część klasycznych tematów przenosi się na rozszerzenie albo nie jest już wymieniona wprost. Porównując projekt z obecną podstawą:
W zakresie podstawowym (te tematy zostają tylko na rozszerzeniu):
- Litosfera – wnętrze Ziemi, płyty litosfery, wulkany, skały.
- Gleby i ich typy oraz osobny dział o biosferze.
- Mapa polityczna świata i konflikty zbrojne.
- Rolnictwo, przemysł i usługi jako osobne działy. W podstawie zostają wybrane wątki: energia, kopaliny, żywność, gospodarka oparta na wiedzy. Transport i turystyka są już tylko na rozszerzeniu.
- Morze Bałtyckie i gospodarka morska Polski – z Bałtyku zostaje eutrofizacja.
- Gwiazdozbiory nieba północnego.
W zakresie rozszerzonym:
- • Obliczanie wysokości górowania Słońca i różnicy czasu słonecznego – nie ma ich w wymaganiach. Rachuba czasu pojawia się tylko jako jedno z doświadczeń edukacyjnych do wyboru (gra).
- Pływy – nie są wymienione przy ruchach Księżyca.
- Osobny dział o wybranych obszarach Polski (Tatry, Sudety, Bieszczady, Żuławy) – Polska przewija się przez wiele działów, ale bez takiej listy.
To nie znaczy, że te tematy znikną z lekcji. Wymagania szczegółowe mają zajmować najwyżej połowę czasu przeznaczonego na przedmiot, a resztę nauczyciel może przeznaczyć na pogłębianie tematów i projekty. Lista może się też zmienić w ostatecznej wersji rozporządzenia.
Co to znaczy dla Ciebie?
Jesteś w 8 klasie. Geografia z podstawówki będzie fundamentem roku bazowego, więc najlepszą inwestycją są umiejętności: czytanie map, skala, współrzędne, odczytywanie wykresów i danych. Zacznij też przyglądać się Polsce z mapy i zdjęć satelitarnych. O rozszerzeniu z geografii zdecydujesz dopiero po pierwszej klasie.
Jesteś już w liceum. Dla Ciebie nic się nie zmienia. Uczysz się według obecnej podstawy i przygotowujesz do matury w dotychczasowej formule, z wysokością Słońca włącznie.
Jesteś rodzicem. Pierwsza klasa będzie wspólna dla wszystkich, a wybór rozszerzeń przesunie się o rok. Warto zapytać wybraną szkołę, jak planuje rok bazowy i czy uczniowie będą mieli dostęp do narzędzi GIS i zajęć w terenie.
W Geografia Gryzie będziemy śledzić kolejne etapy reformy i rozkładać nową podstawę na czynniki pierwsze. Obserwuj nas, żeby niczego nie przegapić.
Co dalej?
Opublikowany dokument to druga wersja projektu, już po recenzjach nauczycieli praktyków, ale jeszcze nie obowiązujące prawo. Nad podstawami dla szkół ponadpodstawowych pracowało 292 ekspertów w 26 zespołach, a co najmniej połowę każdego zespołu stanowili czynni nauczyciele.
- Webinary IBE. Instytut przedstawia nauczycielom założenia podstaw z poszczególnych przedmiotów na spotkaniach online.
- Rozporządzenie MEN. Ministerstwo przygotuje projekt rozporządzenia i skieruje go do konsultacji. Ostateczne przepisy mają się pojawić prawdopodobnie na początku 2027 r.
- Start w szkołach. 1 września 2027 r. nowa podstawa ma objąć klasy pierwsze liceum i technikum.
- Nowa matura. Pierwszy rocznik zda ją w 2031 r. (liceum) i 2032 r. (technikum). Szczegóły egzaminu z geografii będą zależeć od ostatecznej wersji podstawy.
