Młoda Polska: karta epoki

Ramy czasowe

1890–1918. Obie daty są umowne. Około 1890 roku rodzi się nowe pokolenie pisarzy, które odrzuca program pozytywistów. Rok 1918 to odzyskanie niepodległości, po którym zaczyna się dwudziestolecie międzywojenne. Źródła różnie wyznaczają początek epoki, często w latach 1890-1891. Epokę nazywa się też modernizmem albo neoromantyzmem.

Tło

Młoda Polska to epoka przełomu wieków. Polska wciąż była pod zaborami, a nadzieja na szybkie odzyskanie niepodległości słabła. Program pozytywistów nie spełnił obietnic. Praca i nauka nie usunęły biedy, a postęp techniczny nie dał ludziom szczęścia.

Nowe pokolenie poczuło, że kończy się jakiś świat. Koniec XIX wieku nazywano po francusku fin de siècle. Towarzyszyły mu pesymizm, lęk przed przyszłością i poczucie kryzysu wartości. Taki nastrój nazywamy dekadentyzmem.

Centrum epoki był Kraków. Galicja, czyli zabór austriacki, miała od lat sześćdziesiątych XIX wieku autonomię. Polacy mieli tam polskie szkoły, uniwersytety w Krakowie i we Lwowie oraz teatr. W Krakowie wychodziło pismo „Życie”, które od 1898 roku redagował Stanisław Przybyszewski. W tym piśmie Artur Górski ogłosił w 1898 roku cykl artykułów „Młoda Polska”, od którego pochodzi nazwa epoki. W Warszawie ważną rolę odegrała „Chimera” Zenona Przesmyckiego.

Filozoficzną podstawą była myśl Artura Schopenhauera. Uczył on, że życie jest pasmem cierpień, a ukojenie dają sztuka i wyrzeczenie się pragnień. Fryderyk Nietzsche stworzył pojęcie nadczłowieka, który sam tworzy wartości. Henri Bergson cenił intuicję wyżej niż rozum.

W 1905 roku w zaborze rosyjskim wybuchła rewolucja. Robotnicy strajkowali, a uczniowie walczyli o polską szkołę. Pisarze epoki nie uciekali więc tylko w świat sztuki. Wyspiański, Żeromski i Reymont pytali o los narodu, o rolę inteligencji i o miejsce chłopów w przyszłej Polsce.

W literaturze wróciła poezja. Obok niej powstawały dramaty symboliczne i powieści, które łączyły realizm z nowymi technikami. Twórcy przyjmowali, że artysta jest kimś wyjątkowym, a sztuka ma wartość sama w sobie.

Cechy epoki

Dekadentyzm

Poczucie schyłku epoki i kryzysu wartości. Dekadent jest zmęczony światem, nie wierzy w postęp i szuka ucieczki w sztuce, marzeniu albo nirwanie. Przykładem jest wiersz „Koniec wieku XIX” Kazimierza Przerwy-Tetmajera.

Sztuka dla sztuki

Przekonanie, że sztuka nie musi służyć społeczeństwu ani uczyć. Ma wartość sama w sobie. Hasło to głosił Stanisław Przybyszewski w manifeście „Confiteor” z 1899 roku.

Kult artysty

Artysta stoi ponad zwykłymi ludźmi, których nazywano filistrami. Ma wrażliwszą duszę i widzi więcej. Wokół artystów powstała bohema, czyli środowisko żyjące poza mieszczańskimi zasadami.

Symbolizm

Kierunek, który mówi o rzeczach trudnych do nazwania za pomocą symboli. Symbol jest wieloznaczny i każdy czytelnik może go odczytać trochę inaczej. Pełne symboli jest „Wesele” Wyspiańskiego.

Impresjonizm

Kierunek, który utrwala chwilowe wrażenie: światło, barwę, dźwięk i nastrój. Przyszedł do literatury z malarstwa francuskiego. Często pojawia się w opisach przyrody, na przykład w tatrzańskich wierszach Tetmajera.

Ekspresjonizm

Kierunek, który wyraża silne, często skrajne emocje: krzyk, rozpacz i bunt. Obraz świata bywa w nim zniekształcony. Przykładem są „Hymny” Jana Kasprowicza.

Naturalizm

Kierunek, który pokazuje człowieka jako istotę zależną od biologii, popędów i środowiska. Nie omija brzydoty ani okrucieństwa. Jego elementy są w „Chłopach” Reymonta.

Chłopomania

Fascynacja inteligencji wsią, chłopami i kulturą ludową. Niektórzy artyści żenili się z chłopkami. Tak było z Lucjanem Rydlem, którego wesele w Bronowicach stało się kanwą „Wesela” Wyspiańskiego.

Fascynacja Tatrami

Tatry i Podhale stały się dla artystów miejscem natury, wolności i ludowej kultury. Zakopane odwiedzali pisarze, malarze i muzycy. O Tatrach pisali między innymi Tetmajer i Kasprowicz.

Secesja

Styl w sztuce i architekturze przełomu wieków. Ma falujące linie i motywy roślinne. Przykładem są witraże i projekty Stanisława Wyspiańskiego.

Najważniejsi autorzy

• 

  Stanisław Wyspiański

  Żył w latach 1869-1907, przez większość życia związany z Krakowem. Był dramatopisarzem, malarzem i projektantem witraży. Napisał „Wesele”, „Wyzwolenie” i „Noc listopadową”.

• 

  Władysław Stanisław Reymont

  Żył w latach 1867-1925. Zanim zaczął pisać, był między innymi wędrownym aktorem i pracownikiem kolei. Napisał „Ziemię obiecaną” i „Chłopów”. W 1924 roku dostał literacką Nagrodę Nobla.

• 

  Stefan Żeromski

  Żył w latach 1864-1925. Pisał o obowiązku wobec innych i o cierpieniu, które ten obowiązek przynosi. Napisał „Syzyfowe prace”, „Ludzi bezdomnych”, „Popioły”, a już w niepodległej Polsce „Przedwiośnie”.

• 

  Jan Kasprowicz

  Żył w latach 1860-1926, pochodził z chłopskiej rodziny. Poeta i tłumacz, profesor uniwersytetu we Lwowie. Napisał „Hymny”, w tym „Dies irae”, oraz „Księgę ubogich”.

• 

  Kazimierz Przerwa-Tetmajer

  Żył w latach 1865-1940. Jeden z najpopularniejszych poetów epoki. Pisał wiersze dekadenckie, jak „Koniec wieku XIX” i „Hymn do Nirwany”, oraz liryki i opowiadania o Tatrach i Podhalu.

• 

  Stanisław Przybyszewski

  Żył w latach 1868-1927. Najpierw pisał po niemiecku i działał w Berlinie. Od 1898 roku redagował w Krakowie pismo „Życie”. Jego manifest „Confiteor” głosił hasło sztuki dla sztuki.

Lektury z tej epoki

• WeseleStanisław Wyspiański

  Matura PP

  Matura PR

  w całości
• ChłopiWładysław Stanisław Reymont

  Matura PP

  Matura PR

  we fragmentach
• Syzyfowe praceStefan Żeromski

  E8

  we fragmentach

  Przypisanie umowne: Powieść z końca XIX wieku stoi na przełomie pozytywizmu i Młodej Polski.

Motywy epoki

Naród i niepodległość

Pisarze pytają, czy naród jest gotowy do walki o wolność i kto ma go poprowadzić. W „Weselu” goście czekają na znak do czynu, a kończą w bezwładnym tańcu.

Inteligencja i chłopi

Inteligencja zachwyca się wsią, ale nie rozumie chłopów. Chłopi są gotowi do czynu, ale nie mają przywódcy. To główny konflikt „Wesela”.

Wieś, obyczaj i tradycja

Życie wsi wyznaczają pory roku, praca na roli, święta i obrzędy. Taki obraz dają „Chłopi” Reymonta, gdzie gromada ma swoje prawa i kary.

Ziemia

Dla chłopa ziemia jest majątkiem, miarą wartości i sensem życia. O ziemię toczą się w „Chłopach” spory rodzinne i walka całej wsi.

Artysta

Artysta jest wyjątkowy, wrażliwy i samotny. Często cierpi, bo widzi więcej niż inni. W „Weselu” Poeta marzy o wielkich czynach, ale ich nie podejmuje.

Taniec

Taniec bywa radością, ale też symbolem marazmu. Chocholi taniec na końcu „Wesela” pokazuje naród uśpiony i niezdolny do działania.

Miłość i pożądanie

Miłość w literaturze epoki często jest siłą, nad którą człowiek nie panuje. W „Chłopach” namiętność Jagny i Antka narusza porządek rodziny i wsi.

Przyroda

Przyroda odbija nastrój człowieka. Mgła, zmierzch i jesień niosą smutek, a góry dają poczucie wolności. Impresjoniści notowali jej barwy i światło.

Zwątpienie i bunt

Człowiek traci wiarę w postęp, a czasem w Boga. Jedni uciekają w nirwanę, inni buntują się i oskarżają świat, jak w „Hymnach” Kasprowicza.

Konteksty

Kontekst historyczny

Zabory, autonomia Galicji, rewolucja 1905 roku, walka o polską szkołę i odzyskanie niepodległości w 1918 roku.

Kontekst filozoficzny

Schopenhauer, Nietzsche i Bergson, czyli pesymizm, nadczłowiek i intuicja.

Kontekst społeczny

Bieda wsi i miast, rozwój przemysłu, chłopomania inteligencji i bohema artystyczna.

Kontekst literacki

Bunt przeciw pozytywistom, powrót do romantyzmu i nowe kierunki: symbolizm, impresjonizm, ekspresjonizm i naturalizm.

Kontekst artystyczny

Secesja, malarstwo Malczewskiego i Wyspiańskiego, kabaret „Zielony Balonik” w krakowskiej Jamie Michalika.

Quiz z epoki

Pytania jawne na maturę ustną

Pytania z listy CKE na lata 2026–2028, z numerem z komunikatu dyrektora CKE.

1. Pytanie 42. Co utrudnia porozumienie między przedstawicielami różnych grup społecznych? Omów zagadnienie na podstawie Wesela Stanisława Wyspiańskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Stanisław Wyspiański, Wesele)
2. Pytanie 43. Rola chłopów i inteligencji w sprawie niepodległościowej. Omów zagadnienie na podstawie Wesela Stanisława Wyspiańskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Stanisław Wyspiański, Wesele)
3. Pytanie 44. Sen o Polsce czy sąd nad Polską? Omów zagadnienie na podstawie Wesela Stanisława Wyspiańskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Stanisław Wyspiański, Wesele)
4. Pytanie 45. Symboliczne znaczenie widm i zjaw. Omów zagadnienie na podstawie Wesela Stanisława Wyspiańskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Stanisław Wyspiański, Wesele)
5. Pytanie 46. Motyw tańca. Omów zagadnienie na podstawie Wesela Stanisława Wyspiańskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Stanisław Wyspiański, Wesele)
6. Pytanie 47. Obyczaj i tradycja w życiu społeczeństwa. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Chłopów Władysława Stanisława Reymonta. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Władysław Stanisław Reymont, Chłopi (fragmenty))