Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →
Klasycystyczny salon z XVIII wieku z regałami książek, globusem i świecznikami.

Oświecenie: karta epoki

1740–1822

Ramy czasowe

1740–1822. Daty dotyczą Polski i są umowne. Rok 1740 to założenie Collegium Nobilium przez Stanisława Konarskiego. Rok 1822 to wydanie „Ballad i romansów” Adama Mickiewicza, od którego liczymy romantyzm. W Europie oświecenie zaczyna się wcześniej: zwykle podaje się lata 1680–1789, do wybuchu rewolucji francuskiej.

Tło

Oświecenie nazywa się też wiekiem rozumu. Nazwa odwołuje się do światła, które rozprasza mrok niewiedzy i przesądów. W Europie epoka obejmuje głównie XVIII wiek. Kończy ją umownie rewolucja francuska z 1789 roku.

Ludzie oświecenia cenili to, co da się sprawdzić rozumem i doświadczeniem. Wierzyli w postęp, w naukę i w to, że człowieka można wychować na lepszego. Monteskiusz opisał trójpodział władzy, a Wolter walczył o tolerancję. Francuscy encyklopedyści zebrali wiedzę epoki w wielkiej encyklopedii.

Nie wszyscy podzielali zachwyt cywilizacją. Jean-Jacques Rousseau wskazywał ograniczenia rozumu i wagę uczuć. Od niego i od Laurence’a Sterne’a wywodzi się sentymentalizm, nurt, który zapowiada romantyzm.

W Polsce oświecenie trwa od lat 40. XVIII wieku do 1822 roku. Najważniejszy jest czas panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, króla w latach 1764–1795. Powstały wtedy „Monitor”, teatr publiczny i Komisja Edukacji Narodowej. W 1791 roku Sejm Czteroletni uchwalił Konstytucję 3 maja. Epoka przypadła jednak na rozbiory, a w 1795 roku Rzeczpospolita zniknęła z mapy.

Pisarze polskiego oświecenia chcieli naprawiać kraj. Krytykowali wady szlachty: sarmackie pijaństwo, próżniactwo i niechęć do cudzoziemskiego dorobku, ale też ślepe naśladowanie zagranicznej mody. Najważniejszym z nich był Ignacy Krasicki, autor bajek i satyr.

Cechy epoki

Racjonalizm
Rozum jest głównym narzędziem poznania. Ludzie oświecenia uznawali za prawdziwe to, co da się udowodnić rozumem.
Empiryzm
Wiedza pochodzi z doświadczenia. John Locke porównywał umysł nowo narodzonego człowieka do niezapisanej tablicy, czyli tabula rasa.
Sensualizm
Odmiana empiryzmu: całe poznanie zaczyna się od wrażeń zmysłowych. Sentymentaliści uznawali empiryzm i sensualizm za drogi poznania świata.
Deizm
Bóg stworzył świat, ale potem w niego nie ingeruje. Deiści odrzucali objawienie i stawiali na religię naturalną.
Tolerancja
Wolter widział w dogmatyzmie religijnym przyczynę prześladowań. W „Traktacie o tolerancji” z 1763 roku domagał się tolerancji dla wszystkich religii.
Wiara w postęp
Ludzie oświecenia wierzyli, że rozum i nauka poprawią życie ludzi. Nauka miała zwalczać zabobony i przesądy.
Dydaktyzm
Literatura miała uczyć i poprawiać obyczaje. Bajki i satyry Krasickiego pokazują wady ludzi, żeby czytelnik ich unikał.
Klasycyzm
Nurt wzorowany na sztuce i literaturze starożytnych Greków i Rzymian. W sztuce polskiej jego odmianą jest styl stanisławowski.
Sentymentalizm
Nurt od lat 70. XVIII wieku, który stawia w centrum uczucia i wnętrze człowieka. Wzywał do powrotu do natury. W Polsce tworzyli w nim Franciszek Karpiński i Franciszek Dionizy Kniaźnin.
Rokoko
Lekki, ozdobny styl w sztuce XVIII wieku. Kojarzy się z dworską elegancją i drobnymi formami.

Najważniejsi autorzy

  • Wyobrażony portret Ignacego Krasickiego, ilustracja

    Ignacy Krasicki

    Żył w latach 1735–1801. Był biskupem warmińskim, a od 1795 roku arcybiskupem gnieźnieńskim. Redagował „Monitor”. Napisał „Bajki i przypowieści”, „Satyry”, „Monachomachię” i „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki”, uznawane za pierwszą polską powieść.

  • Wyobrażony portret Woltera, ilustracja

    Wolter

    Francuski pisarz i filozof, żył w latach 1694–1778. Krytykował nietolerancję i fanatyzm. Napisał „Traktat o tolerancji” i powiastki filozoficzne, w tym „Kandyda”. Przez blisko dwadzieścia lat mieszkał w Ferney przy granicy z Genewą; zmarł w Paryżu.

  • Wyobrażony portret Jean-Jacques’a Rousseau, ilustracja

    Jean-Jacques Rousseau

    Pisarz i filozof z Genewy, żył w latach 1712–1778. Uważał, że człowiek rodzi się dobry, a psuje go cywilizacja. Podkreślał wagę uczuć i natury, dlatego uchodzi za twórcę sentymentalizmu.

  • Wyobrażony portret Monteskiusza, ilustracja

    Monteskiusz

    Francuski filozof i prawnik, żył w latach 1689–1755. W dziele „O duchu praw” z 1748 roku spopularyzował trójpodział władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Napisał też „Listy perskie”.

  • Wyobrażony portret Juliana Ursyna Niemcewicza, ilustracja

    Julian Ursyn Niemcewicz

    Żył w latach 1758–1841. Był pisarzem, historykiem i politykiem. Napisał komedię polityczną „Powrót posła”, wystawioną w 1791 roku w czasie Sejmu Czteroletniego.

  • Wyobrażony portret Franciszka Karpińskiego, ilustracja

    Franciszek Karpiński

    Żył w latach 1741–1825. Był poetą sentymentalizmu. Napisał sielankę „Laura i Filon” oraz pieśni nabożne, wśród nich „Kiedy ranne wstają zorze” i „Bóg się rodzi”.

Lektury z tej epoki

Motywy epoki

Wady ludzkie
Satyra i bajka pokazują chciwość, pychę, pijaństwo i głupotę, żeby czytelnik je rozpoznał. W „Pijaństwie” Krasicki ośmiesza nałóg, który „Monitor” zwalczał jako wadę szlachty.
Miłość ojczyzny
„Hymn do miłości ojczyzny” Krasickiego ukazał się w 1774 roku. Był nieoficjalnym hymnem Szkoły Rycerskiej. Ojczyzna jest w nim najwyższą wartością.
Moda i cudzoziemszczyzna
„Monitor” zwalczał niechęć do dorobku zagranicy, ale też bezkrytyczną pogoń za modą. W „Żonie modnej” pan Piotr żeni się dla majątku z kobietą, która chce żyć według mody.
Zwierzęta jako ludzie
W bajkach zwierzęta mają cechy ludzi. W bajce „Jagnię i wilcy” dwa silniejsze wilki zjadają słabe jagnię, bo mogą. Dzięki temu bajka mówi o ludziach w skrócie.
Władza i jej nadużycia
Monteskiusz chciał ograniczyć władzę przez jej podział. Bajki Krasickiego pokazują silnych, którzy krzywdzą słabych.
Natura
Rousseau i sentymentaliści widzieli w naturze miejsce szczerych uczuć. W „Laurze i Filonie” Karpiński umieszcza zakochanych wśród jaworów i malin, w polskim krajobrazie.
Wychowanie
Oświecenie wierzyło, że człowieka da się wychować. Komisja Edukacji Narodowej miała kształcić oświeconych patriotów.
Sarmata i oświecony szlachcic
Pisarze epoki krytykowali sarmackie zacofanie i proponowali nowy wzór oświeconego szlachcica. Spór o reformę państwa pokazuje „Powrót posła” Niemcewicza.
Rozum i uczucie
Wolter stawiał na rozum i krytykę. Rousseau wskazywał ograniczenia rozumu i wagę uczuć. Ten spór prowadzi do romantyzmu.

Konteksty

Kontekst historyczny
Panowanie Stanisława Augusta w latach 1764–1795, Komisja Edukacji Narodowej z 1773 roku, Konstytucja 3 maja z 1791 roku i trzy rozbiory Polski w latach 1772, 1793 i 1795. W Europie rewolucja francuska z 1789 roku.
Kontekst filozoficzny
Racjonalizm, empiryzm Johna Locke’a, deizm, trójpodział władzy Monteskiusza i tolerancja Woltera. Rousseau przeciwstawiał zachwytowi cywilizacją wagę uczuć i natury.
Kontekst literacki
Gatunki dydaktyczne: bajka, satyra i komedia, obok nich sielanka sentymentalna. W Europie powstały „Robinson Crusoe” Daniela Defoe z 1719 roku i „Podróże Guliwera” Jonathana Swifta z 1726 roku.
Kontekst kulturowy
„Monitor” i pierwszy w Polsce teatr publiczny, oba od 1765 roku, oraz obiady czwartkowe króla, na których spotykali się pisarze i uczeni. Klasycyzm w sztuce, w Polsce w odmianie zwanej stylem stanisławowskim.
Kontekst społeczny
Spór o reformę państwa i krytyka wad szlachty. „Monitor” bronił mieszczan i chłopów i zwalczał pijaństwo, karciarstwo i próżniactwo.

Quiz z epoki

  1. Pytanie 1 z 10

    Jakie wydarzenie zamyka umownie oświecenie w Polsce?

  2. Pytanie 2 z 10

    Kto spopularyzował ideę trójpodziału władzy?

  3. Pytanie 3 z 10

    Które pojęcie wiąże się z empiryzmem Johna Locke’a?

  4. Pytanie 4 z 10

    Co głosi deizm?

  5. Pytanie 5 z 10

    Jak nazywało się czasopismo założone w 1765 roku z inicjatywy króla?

  6. Pytanie 6 z 10

    Który rok jest datą powołania Komisji Edukacji Narodowej?

  7. Pytanie 7 z 10

    Kto w Polsce tworzył w nurcie sentymentalizmu?

  8. Pytanie 8 z 10

    Czego dotyczył traktat Woltera z 1763 roku?

  9. Pytanie 9 z 10

    Prawda czy fałsz?

    „Hymn do miłości ojczyzny” Krasickiego był nieoficjalnym hymnem Szkoły Rycerskiej.

  10. Pytanie 10 z 10

    Prawda czy fałsz?

    Rousseau uważał, że rozwój cywilizacji czyni człowieka lepszym.

Pytania bez odpowiedzi: 10

Krzyżówka

Kliknij kratkę albo hasło i wpisz odpowiedź. Postęp zapisuje się w tej przeglądarce.

1 poziomo: Biskup warmiński, autor „Monachomachii”.

Poziomo

Pionowo

Krzyżówka do druku

Podaj e-mail, a plik PDF z krzyżówką pobierze się od razu. Rozwiązanie jest na osobnej stronie.

Administratorem danych jest Edubite Sp. z o.o. Cel, czas i Twoje prawa opisuje polityka prywatności.

Pytania jawne na maturę ustną

Pytania z listy CKE na lata 2026–2028, z numerem z komunikatu dyrektora CKE.

  1. Pytanie 18. Wady ludzkie w krzywym zwierciadle satyry. Omów zagadnienie na podstawie znanej Ci satyry Ignacego Krasickiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Ignacy Krasicki, wybrana satyra)