Pozytywizm: karta epoki

Ramy czasowe

1864–1890. Obie daty są umowne. Rok 1864 to koniec powstania styczniowego i początek nowego programu, który zastąpił walkę zbrojną pracą. Rok 1890 to czas, gdy w literaturze rosną nastroje Młodej Polski, a program pozytywistów traci siłę. Źródła różnie wyznaczają koniec epoki, często w latach 1890-1895. W Europie pozytywizm i realizm zaczynają się wcześniej, około 1840 roku.

Tło

Pozytywizm w Polsce rodzi się z klęski. Powstanie styczniowe wybuchło w styczniu 1863 roku i upadło w 1864 roku. Po nim przyszły represje: egzekucje, zsyłki na Syberię, konfiskaty majątków i silna rusyfikacja w zaborze rosyjskim. W 1864 roku car ogłosił uwłaszczenie chłopów w Królestwie Polskim. Chłopi dostali ziemię, ale większość z nich nie umiała czytać.

Młode pokolenie uznało, że zbrojny zryw nie odzyska niepodległości. Trzeba najpierw wzmocnić naród od środka: gospodarkę, oświatę i zgodę między warstwami społecznymi. Centrum ruchu była Warszawa. Program głosili publicyści związani ze Szkołą Główną Warszawską i z „Przeglądem Tygodniowym” Adama Wiślickiego.

Doszło do sporu młodych ze starymi. Młodzi, jak Aleksander Świętochowski, chcieli nauki, pracy i reform. Starsi, konserwatywni publicyści bronili tradycji i podejrzewali młodych o bezbożność i kosmopolityzm.

Filozoficzną podstawą był pozytywizm Augusta Comte'a. Comte uczył, że wiedza pewna pochodzi z doświadczenia i z obserwacji faktów. To pogląd empiryczny. Z niego wyrasta scjentyzm, czyli wiara, że nauka najlepiej odpowiada na pytania o świat i o człowieka. John Stuart Mill rozwinął utylitaryzm, stworzony przez Jeremy'ego Benthama, czyli ocenę czynu według pożytku dla jak największej liczby ludzi. Mill bronił też praw kobiet. Herbert Spencer porównał społeczeństwo do organizmu, w którym każda część ma swoją funkcję. Hasło pracy organicznej powstało wcześniej w Wielkopolsce, a warszawscy pozytywiści uzasadnili je myślą Spencera. Karol Darwin pokazał ewolucję gatunków, a myśliciele epoki przenieśli jego pojęcia na życie społeczne.

W literaturze przewagę zyskała proza. Pisarze chcieli opisać społeczeństwo dokładnie i uczciwie, jak badacz opisuje zjawisko. Dlatego epoka stawia na powieść realistyczną i nowelę, a mniej na poezję.

Cechy epoki

Scjentyzm i empiryzm

Wiara w naukę jako najlepszą drogę poznania. Liczy się to, co można zbadać i sprawdzić doświadczeniem. Metafizykę pozytywiści odsuwali na bok.

Praca organiczna

Program rozwoju całego społeczeństwa, które działa jak organizm. Każda warstwa ma pracować dla wspólnego dobra: przemysł, handel, rolnictwo i nauka. Hasło powstało w Wielkopolsce w pierwszej połowie XIX wieku. Pozytywiści warszawscy oparli je na myśli Spencera.

Praca u podstaw

Oświata i opieka nad najuboższymi, przede wszystkim nad chłopami po uwłaszczeniu. Inteligencja miała uczyć czytać, leczyć i pokazywać nowoczesne metody gospodarowania.

Emancypacja kobiet

Postulat prawa kobiet do nauki i do zawodu, który pozwala utrzymać się samodzielnie. Po powstaniu wiele kobiet zostało bez mężów i majątku. Temat podjęła Orzeszkowa w powieści „Marta”.

Asymilacja Żydów

Postulat równych praw dla Żydów i ich włączenia w życie polskiego społeczeństwa. Wielu pozytywistów potępiało antysemityzm. Temat podejmują między innymi Orzeszkowa w „Meirze Ezofowiczu” i Konopnicka w „Mendlu Gdańskim”.

Utylitaryzm

Zasada, że dobre jest to, co przynosi pożytek wielu ludziom. Literatura też miała być użyteczna: uczyć, wychowywać i pokazywać problemy społeczne.

Powieść realistyczna

Główny gatunek epoki. Szeroki obraz społeczeństwa, bohaterowie z różnych warstw, wiarygodne tło i narrator, który wie o świecie przedstawionym bardzo dużo. Przykład: „Lalka” Prusa.

Nowela

Krótki utwór prozą z jednym wątkiem i wyraźnym punktem zwrotnym. Łatwo ją było drukować w prasie, więc szybko docierała do czytelników. Przykłady: „Kamizelka” Prusa, „Latarnik” i „Janko Muzykant” Sienkiewicza.

Powieść historyczna

Opowieść o dawnych dziejach z bohaterami zmyślonymi i prawdziwymi. Po klęsce powstania miała wzmacniać ducha narodu. Najważniejsza jest Trylogia Sienkiewicza, w tym „Potop”.

Tendencyjność

We wczesnym okresie utwór często jasno głosił tezę i bronił programu pozytywistów. Takie utwory nazywamy tendencyjnymi. Późniejsza proza, jak „Lalka”, jest bardziej złożona i stawia pytania zamiast gotowych odpowiedzi.

Najważniejsi autorzy

• 

  Bolesław Prus

  Właściwie Aleksander Głowacki, żył w latach 1847-1912. Jako nastolatek walczył w powstaniu styczniowym i został ranny. Był felietonistą, autorem „Kronik” w prasie warszawskiej. Napisał „Lalkę”, „Placówkę”, „Emancypantki” i „Faraona” oraz nowele, w tym „Kamizelkę” i „Katarynkę”.

• 

  Eliza Orzeszkowa

  Żyła w latach 1841-1910, większość życia spędziła w Grodnie. Pomagała powstańcom w 1863 roku. Pisała o kobietach, Żydach i ziemiaństwie. Najważniejsze utwory to „Marta”, „Meir Ezofowicz”, „Nad Niemnem” i cykl „Gloria victis”.

• 

  Henryk Sienkiewicz

  Żył w latach 1846-1916. Zaczynał od publicystyki i nowel. Jego znane nowele to między innymi „Janko Muzykant” i „Latarnik”. Podróżował do Ameryki i opisał ją w listach do prasy. Napisał Trylogię, „Quo vadis” i „Krzyżaków”. W 1905 roku dostał literacką Nagrodę Nobla.

• 

  Maria Konopnicka

  Żyła w latach 1842-1910. Poetka i nowelistka, pisała o biedzie wsi i krzywdzie ludzi. Znane utwory to nowele „Mendel Gdański” i „Nasza szkapa” oraz „Rota”.

• 

  Adam Asnyk

  Żył w latach 1838-1897. Uczestnik powstania styczniowego i najważniejszy poeta epoki. W wierszach łączył szacunek dla przeszłości z wiarą w rozwój i zmianę pokoleń.

• 

  Aleksander Świętochowski

  Żył w latach 1849-1938. Publicysta i przywódca młodych pozytywistów. Jego artykuł „My i wy” z 1871 roku stał się manifestem sporu młodych ze starymi.

Lektury z tej epoki

• LalkaBolesław Prus
  Matura PP
  Matura PR
  w całości
• PotopHenryk Sienkiewicz

  Matura PP

  Matura PR

  we fragmentach
• Zbrodnia i karaFiodor Dostojewski

  Matura PP

  Matura PR

  w całości

  Przypisanie umowne: To realizm rosyjski, a nie polski pozytywizm, więc przypisanie do epoki jest umowne.
• Ojciec GoriotHonoré de Balzac

  Matura PR

  w całości

  Przypisanie umowne: Jedna z czterech powieści do wyboru, powstała przed 1864 rokiem i łączy ją z epoką realizm, nie data.
• Klub PickwickaCharles Dickens

  Matura PR

  w całości

  Przypisanie umowne: Jedna z czterech powieści do wyboru, powstała przed 1864 rokiem i łączy ją z epoką realizm, nie data.
• Martwe duszeMikołaj Gogol

  Matura PR

  w całości

  Przypisanie umowne: Jedna z czterech powieści do wyboru, powstała przed 1864 rokiem i łączy ją z epoką realizm, nie data.
• Pani BovaryGustave Flaubert

  Matura PR

  w całości

  Przypisanie umowne: Jedna z czterech powieści do wyboru, powstała przed 1864 rokiem i łączy ją z epoką realizm, nie data.
• LatarnikHenryk Sienkiewicz

  E8

  w całości
• Quo vadisHenryk Sienkiewicz

  E8

  we fragmentach

  Przypisanie umowne: Powieść powstała w latach 1894-1896, już po umownym końcu epoki.
• Syzyfowe praceStefan Żeromski

  E8

  we fragmentach

  Przypisanie umowne: Powieść z końca XIX wieku stoi na przełomie pozytywizmu i Młodej Polski.

Motywy epoki

Praca

Najważniejsza wartość epoki. Praca buduje majątek, ale też charakter i wspólnotę. W „Lalce” jest pasją Wokulskiego i Rzeckiego, w „Nad Niemnem” łączy ludzi z ziemią.

Społeczeństwo i podziały klasowe

Proza epoki pokazuje arystokrację, mieszczaństwo, inteligencję, Żydów i chłopów obok siebie. Pyta, czy te grupy umieją ze sobą współpracować.

Pieniądz i kariera

Kapitalizm zmienia hierarchię. Kupiec może być bogatszy od hrabiego, a mimo to salon nie uznaje go za równego. To jeden z głównych tematów „Lalki”.

Nauka i postęp

Nauka obiecuje lepsze życie i rozwiązanie problemów. Literatura epoki pyta jednak także o granice tej wiary.

Miłość

Miłość często zderza się z majątkiem, pochodzeniem i rozsądkiem. Uczucie Wokulskiego do Izabeli pokazuje, jak romantyczne marzenie przegrywa z rzeczywistością.

Krzywda dziecka i bieda

Nowele pozytywistów pokazują dzieci z ubogich rodzin, którym nikt nie pomaga. Przykładem jest „Janko Muzykant” Sienkiewicza.

Patriotyzm i pamięć powstania

Pozytywiści szukali nowej formy patriotyzmu: pracy dla kraju zamiast walki zbrojnej. Pamięć powstania wraca jednak w „Gloria victis” i w „Nad Niemnem”.

Tęsknota za ojczyzną

Emigrant i wygnaniec tęsknią za krajem. W „Latarniku” Skawiński odzyskuje poczucie więzi z ojczyzną dzięki polskiej książce.

Miasto

Warszawa w „Lalce” to przestrzeń kontrastów: eleganckie ulice obok biednego Powiśla. Miasto rośnie razem z przemysłem i handlem.

Konteksty

Kontekst historyczny

Klęska powstania styczniowego, represje, rusyfikacja i uwłaszczenie chłopów w 1864 roku.

Kontekst filozoficzny

Comte, Mill, Spencer i Darwin, czyli nauka, pożytek, organizm społeczny i walka o byt.

Kontekst społeczny

Rozwój miast i przemysłu, kapitalizm, bieda wsi, sytuacja kobiet i Żydów.

Kontekst literacki

Spór pozytywistów z romantyzmem o wartość czynu zbrojnego i marzeń wobec pracy i rozumu.

Kontekst biograficzny

Na przykład udział Prusa w powstaniu styczniowym albo podróż Sienkiewicza do Ameryki.

Quiz z epoki

Pytania jawne na maturę ustną

Pytania z listy CKE na lata 2026–2028, z numerem z komunikatu dyrektora CKE.

1. Pytanie 30. Miłość – siła destrukcyjna czy motywująca do działania? Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Bolesław Prus, Lalka)
2. Pytanie 31. Praca jako pasja człowieka. Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Bolesław Prus, Lalka)
3. Pytanie 32. Jaką rolę w relacjach międzyludzkich odgrywają majątek i pochodzenie? Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Bolesław Prus, Lalka)
4. Pytanie 33. Konfrontacja marzeń z rzeczywistością. Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Bolesław Prus, Lalka)
5. Pytanie 34. Miasto – przestrzeń przyjazna czy wroga człowiekowi? Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Bolesław Prus, Lalka)
6. Pytanie 35. Czym dla człowieka mogą być wspomnienia? Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Bolesław Prus, Lalka)
7. Pytanie 36. Postawy odwagi i tchórzostwa. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Potopu Henryka Sienkiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Henryk Sienkiewicz, Potop (fragmenty))
8. Pytanie 37. Walka człowieka ze swoimi słabościami. Omów zagadnienie na podstawie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Fiodor Dostojewski, Zbrodnia i kara)
9. Pytanie 38. Motyw winy i kary. Omów zagadnienie na podstawie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Fiodor Dostojewski, Zbrodnia i kara)
10. Pytanie 39. Ile człowiek jest gotów poświęcić dla innych? Omów zagadnienie na podstawie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Fiodor Dostojewski, Zbrodnia i kara)
11. Pytanie 40. Co może determinować ludzkie postępowanie? Omów zagadnienie na podstawie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Fiodor Dostojewski, Zbrodnia i kara)
12. Pytanie 41. Motyw przemiany bohatera. Omów zagadnienie na podstawie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Fiodor Dostojewski, Zbrodnia i kara)