Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →
Ulica polskiego miasta w latach siedemdziesiątych XX wieku: bloki z wielkiej płyty, kiosk i kolejka przed sklepem.

Współczesność: karta epoki

1945–…

Ramy czasowe

1945–…. Granice są umowne. Początek to koniec drugiej wojny światowej w 1945 roku. Epoka trwa do dziś, więc nie ma daty końca. Utwory o wojnie i okupacji (Borowski, Herling-Grudziński, Krall, Camus) omawia osobna karta „Literatura wojny i okupacji”.

Tło

Po 1945 roku Polska znalazła się w strefie wpływów ZSRR. Władza komunistyczna chciała kontrolować także literaturę. W 1949 roku na zjeździe Związku Literatów Polskich w Szczecinie socrealizm stał się obowiązującą doktryną. Od pisarzy oczekiwano dzieł zgodnych z ideologią marksizmu.

Po śmierci Stalina (1953) zaczęła się odwilż, której szczytem był Październik 1956. Władza przestała wymagać socrealizmu. W 1956 roku tomem „Struna światła” debiutował Zbigniew Herbert.

Część literatury powstawała na emigracji. Od 1947 roku Jerzy Giedroyc wydawał miesięcznik „Kultura”, od 1948 roku pod Paryżem. Jego Instytut Literacki wydał w 1953 roku „Zniewolony umysł” Czesława Miłosza i pierwszy polski przekład „Roku 1984” Orwella. W kraju od 1977 roku działała Niezależna Oficyna Wydawnicza, która drukowała książki poza cenzurą. Tak powstał drugi obieg.

W grudniu 1981 roku władze wprowadziły stan wojenny. W 1989 roku obrady Okrągłego Stołu doprowadziły do wyborów 4 czerwca. W 1990 roku zlikwidowano urząd cenzury. Nagrodę Nobla dostali Czesław Miłosz w 1980 roku i Wisława Szymborska w 1996 roku, a Olga Tokarczuk nagrodę za rok 2018.

Cechy epoki

Doświadczenie totalitaryzmu
Pisarze opisują państwo, które kontroluje myśli, język i pamięć obywateli. Najpełniejszy obraz takiego państwa daje „Rok 1984” Orwella.
Socrealizm i jego odrzucenie
Od 1949 roku władza narzucała pisarzom realizm socjalistyczny. W czasie odwilży (1953–1957) władza przestała go wymagać.
Literatura emigracyjna
Wiele ważnych książek wydano za granicą, w Instytucie Literackim Jerzego Giedroycia. Miłosz żył na emigracji od 1951 do 1993 roku, Mrożek od 1963 do 1996 roku.
Drugi obieg
Od 1977 roku książki zakazane przez cenzurę drukowały podziemne wydawnictwa, takie jak Niezależna Oficyna Wydawnicza.
Groteska i absurd
Pisarze łączą komizm z grozą, żeby pokazać absurd rzeczywistości. Tak pisze Sławomir Mrożek w „Tangu”.
Teatr absurdu
Nazwę wprowadził Martin Esslin w 1961 roku. Do polskich twórców bliskich temu nurtowi zalicza się Mrożka i Różewicza, choć obaj się od niego odżegnywali.
Rozkwit reportażu
Literatura faktu staje się sztuką. Ryszard Kapuściński łączy relację z podróży z esejem o historii i kulturze.
Nieufność wobec języka
Poeci lingwistyczni, jak Miron Białoszewski, badają słowa i ich wieloznaczność. Poeci Nowej Fali, jak Stanisław Barańczak, demaskują język propagandy.
Pytanie o wartości
Wobec totalitaryzmu pisarze pytają, jak zachować godność i wierność wartościom. To ważny temat poezji Herberta i Miłosza.
Proza po 1989 roku
Po upadku cenzury pisarze opisują miejsca, prowincję i codzienność. Przykłady to „Opowieści galicyjskie” Stasiuka i opowiadania Tokarczuk.

Najważniejsi autorzy

  • Ilustracja: George Orwell, mężczyzna z wąsikiem w tweedowej marynarce z lat czterdziestych XX wieku.

    George Orwell

    Angielski pisarz, naprawdę Eric Arthur Blair (1903–1950). Walczył w hiszpańskiej wojnie domowej i został tam ranny. Napisał „Folwark zwierzęcy” (1945) i „Rok 1984” (1949).

  • Ilustracja: Czesław Miłosz, starszy mężczyzna o krzaczastych brwiach, w swetrze.

    Czesław Miłosz

    Poeta i eseista (1911–2004). W 1951 roku poprosił o azyl we Francji, od 1960 roku wykładał w Berkeley. Autor „Zniewolonego umysłu” (1953). Nagroda Nobla w 1980 roku. Od 1993 roku mieszkał w Krakowie.

  • Ilustracja: Zbigniew Herbert, mężczyzna w średnim wieku w marynarce i koszuli.

    Zbigniew Herbert

    Poeta i eseista (1924–1998). Debiutował tomem „Struna światła” w 1956 roku. Stworzył postać Pana Cogito (tom z 1974 roku). Napisał tom esejów „Barbarzyńca w ogrodzie” (1962).

  • Sławomir Mrożek

    Dramatopisarz i prozaik (1930–2013). Autor „Tanga” (1964), „Emigrantów” (1974) i zbiorów opowiadań „Słoń” (1957) i „Wesele w Atomicach” (1959). W 1963 roku wyjechał z Polski, wrócił w 1996 roku.

  • Ilustracja: Ryszard Kapuściński, mężczyzna o siwiejących włosach w jasnej koszuli.

    Ryszard Kapuściński

    Reporter i eseista (1932–2007). Od 1962 roku był korespondentem PAP w Afryce, Ameryce Łacińskiej i Azji. Napisał „Cesarza” (1978), „Imperium” (1993) i „Podróże z Herodotem” (2004).

  • Olga Tokarczuk

    Pisarka, urodzona w 1962 roku. Za „Biegunów” dostała Nagrodę Nike (2008) i Międzynarodową Nagrodę Bookera (2018). Nagrodę Nobla za rok 2018 ogłoszono w 2019 roku. Opowiadanie „Profesor Andrews w Warszawie” pochodzi z tomu „Gra na wielu bębenkach” (2001).

Lektury z tej epoki

  • Rok 1984George Orwell
    Matura PP
    Matura PR
    w całości
    Przypisanie umowne: Literatura obca; powieść z 1949 roku o totalitaryzmie.
  • TangoSławomir Mrożek
    Matura PP
    Matura PR
    w całości
  • Profesor Andrews w Warszawie (z tomu Gra na wielu bębenkach)Olga Tokarczuk
    Matura PP
    Matura PR
    w całości
  • Górą „Edek” (z tomu Prawo prerii)Marek Nowakowski
    Matura PP
    Matura PR
    w całości
  • Podróże z HerodotemRyszard Kapuściński
    Matura PP
    Matura PR
    we fragmentach
  • Miejsce (z tomu Opowieści galicyjskie)Andrzej Stasiuk
    Matura PP
    Matura PR
    w całości
  • Antygona w Nowym JorkuJanusz Głowacki
    Matura PR
    w całości
  • Mała ApokalipsaTadeusz Konwicki
    Matura PR
    w całości
  • Wybrane opowiadanieSławomir Mrożek
    Matura PR
    w całości
  • Wybrany esej Herlinga-Grudzińskiego lub Zbigniewa HerbertaGustaw Herling-Grudziński / Zbigniew Herbert
    Matura PR
    w całości

Motywy epoki

Władza totalitarna
Władza, która chce kontrolować wszystko, nawet uczucia i pamięć. W „Roku 1984” Partia śledzi obywateli przez cały czas.
Język propagandy
Nowomowa w „Roku 1984” ma ograniczyć myślenie. Michał Głowiński opisał nowomowę jako styl wypowiedzi władzy w państwach totalitarnych.
Bunt
W „Tangu” Artur buntuje się przeciw rodzicom, którzy odrzucili wszystkie normy. W „Roku 1984” Winston buntuje się przeciw Partii.
Konflikt pokoleń
W „Tangu” to syn chce przywrócić porządek, a rodzice bronią swobody. Mrożek odwraca w ten sposób zwykły układ sporu ojców i dzieci.
Wolność
Bohaterowie pytają, jak zachować wolność, gdy państwo lub społeczeństwo ją ogranicza. To pytanie łączy Orwella i Mrożka.
Miejsce
Miejsce przechowuje pamięć ludzi, którzy w nim żyli. O miejscach ważnych w życiu człowieka pyta CKE przy „Miejscu” Andrzeja Stasiuka.
Podróż
Podróż to sposób poznania innych kultur i siebie. W „Podróżach z Herodotem” Kapuściński zestawia własne wyprawy z „Dziejami” Herodota.
Obcy
Bohater patrzy na kraj, którego nie rozumie. W „Profesorze Andrewsie w Warszawie” stan wojenny oglądamy oczami obcokrajowca.
Nawiązanie do innego tekstu
Autor przywołuje cudzy utwór, żeby nadać nowy sens własnemu. O to pyta CKE przy opowiadaniu „Górą »Edek«” Nowakowskiego.

Konteksty

Kontekst historyczny
Rządy komunistów po 1945 roku, odwilż lat 1953–1957, stan wojenny w grudniu 1981 roku i przemiany 1989 roku.
Kontekst filozoficzny
Egzystencjalizm Jeana-Paula Sartre’a: człowiek nie ma z góry danej natury i sam tworzy siebie przez wybory. Personalizm Emmanuela Mouniera widzi człowieka jako niepowtarzalną osobę i członka wspólnoty.
Kontekst kulturowy
Rozwój mediów masowych. Marshall McLuhan w 1962 roku nazwał świat połączony mediami elektronicznymi „globalną wioską”.
Kontekst teatralny
Teatr absurdu: Samuel Beckett, Eugène Ionesco i inni. W Polsce bliskie mu dramaty pisali Mrożek i Różewicz.
Kontekst emigracyjny
Paryska „Kultura” Jerzego Giedroycia (1947–2000) i Instytut Literacki wydawały książki zakazane w PRL.

Quiz z epoki

  1. Pytanie 1 z 10

    Jaki rok przyjmuje się za umowny początek literatury współczesnej?

  2. Pytanie 2 z 10

    W którym roku zjazd literatów w Szczecinie ogłosił socrealizm obowiązującą doktryną?

  3. Pytanie 3 z 10

    Kto napisał „Rok 1984”?

  4. Pytanie 4 z 10

    Czym jest nowomowa w „Roku 1984”?

  5. Pytanie 5 z 10

    Kto jest autorem dramatu „Tango”?

  6. Pytanie 6 z 10

    Kto redagował paryską „Kulturę”?

  7. Pytanie 7 z 10

    W którym roku Czesław Miłosz dostał Nagrodę Nobla?

  8. Pytanie 8 z 10

    Do dzieła jakiego autora nawiązuje Kapuściński w „Podróżach z Herodotem”?

  9. Pytanie 9 z 10

    Kto ukuł nazwę „turpizm”?

  10. Pytanie 10 z 10

    Jakie wydarzenie pokazuje opowiadanie „Profesor Andrews w Warszawie”?

Pytania bez odpowiedzi: 10

Krzyżówka

Kliknij kratkę albo hasło i wpisz odpowiedź. Postęp zapisuje się w tej przeglądarce.

3 poziomo: Syn Stomila w „Tangu”.

Poziomo

Pionowo

Krzyżówka do druku

Podaj e-mail, a plik PDF z krzyżówką pobierze się od razu. Rozwiązanie jest na osobnej stronie.

Administratorem danych jest Edubite Sp. z o.o. Cel, czas i Twoje prawa opisuje polityka prywatności.

Pytania jawne na maturę ustną

Pytania z listy CKE na lata 2026–2028, z numerem z komunikatu dyrektora CKE.

  1. Pytanie 66. Czy możliwe jest zbudowanie doskonałego państwa? Omów zagadnienie na podstawie utworu Rok 1984 George’a Orwella. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (George Orwell, Rok 1984)
  2. Pytanie 67. Jak zachować wolność w państwie totalitarnym? Omów zagadnienie na podstawie utworu Rok 1984 George’a Orwella. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (George Orwell, Rok 1984)
  3. Pytanie 68. Znaczenie propagandy w państwie totalitarnym. Omów zagadnienie na podstawie utworu Rok 1984 George’a Orwella. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (George Orwell, Rok 1984)
  4. Pytanie 69. Nowomowa jako sposób na ograniczenie wolności człowieka. Omów zagadnienie na podstawie utworu Rok 1984 George’a Orwella. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (George Orwell, Rok 1984)
  5. Pytanie 70. Bunt przeciwko porządkowi społecznemu. Omów zagadnienie na podstawie Tanga Sławomira Mrożka. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Sławomir Mrożek, Tango)
  6. Pytanie 71. Konflikt pokoleń. Omów zagadnienie na podstawie Tanga Sławomira Mrożka. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Sławomir Mrożek, Tango)
  7. Pytanie 72. Normy społeczne – ograniczają człowieka czy porządkują życie? Omów zagadnienie na podstawie Tanga Sławomira Mrożka. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Sławomir Mrożek, Tango)
  8. Pytanie 73. W jakim celu autor nawiązuje w swoim tekście do innego tekstu? Omów zagadnienie na podstawie utworu Górą „Edek” Marka Nowakowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Marek Nowakowski, Górą „Edek”)
  9. Pytanie 74. Miejsca ważne w życiu człowieka. Omów zagadnienie na podstawie Miejsca Andrzeja Stasiuka. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Andrzej Stasiuk, Miejsce)
  10. Pytanie 75. Stan wojenny z perspektywy obcokrajowca. Omów zagadnienie na podstawie utworu Profesor Andrews w Warszawie Olgi Tokarczuk. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Olga Tokarczuk, Profesor Andrews w Warszawie)
  11. Pytanie 76. Czym dla człowieka może być podróżowanie? Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Podróży z Herodotem Ryszarda Kapuścińskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Ryszard Kapuściński, Podróże z Herodotem (fragmenty))