Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →

Zemsta: motywy literackie

Motywy

Zemsta
Tytułowa zemsta napędza akcję. Cześnik i Rejent odpłacają sobie za każdą krzywdę: za mur, za świadków, za wdowę. Najlepsza zemsta Cześnika, ślub Wacława z Klarą, obraca się w dobro, bo daje szczęście młodym i kończy spór. Tak spełnia się motto komedii: nie ma nic tak złego, żeby się na dobre nie przydało. (Akt IV, Scena 5; Akt IV, Scena 8; Wstęp)
Kłótnia sąsiedzka
Cześnik i Rejent mieszkają w dwóch częściach jednego zamku. Spór o mur graniczny prowadzi do bójki, zbierania świadków i wyzwania na pojedynek. Cześnik mówi, że prędzej słońce stanie w miejscu, niż on pogodzi się z Rejentem. Zgoda przychodzi dopiero przez ślub dzieci. (Akt I, Scena 5; Akt II, Scena 1; Akt IV, Scena 13)
Miłość
Miłość Klary i Wacława jest prawdziwa, ale ich rodziny są skłócone. Klara nie chce uciekać, bo ceni dobre imię. Inne związki w komedii to rachunek: Cześnik chce trzech folwarków, Podstolina szuka męża, Rejent spisuje intercyzę. Na końcu wygrywa miłość. (Akt I, Scena 6; Akt I, Scena 6; Akt IV, Scena 12)
Małżeństwo z wyrachowania
Cześnik liczy lasy, glebę i czynsze, zanim pomyśli o wdowie. Rejent wiąże syna z Podstoliną intercyzą z karą sto tysięcy. Podstolina przyznaje na końcu, że spieszyła się do ślubu, bo jej majątek był tylko czasowy. (Akt I, Scena 1; Akt III, Scena 2; Akt IV, Scena 13)
Samochwalstwo i tchórzostwo
Papkin nazywa się lwem północy, rotmistrzem i kawalerem, a w bójce chowa się za węgieł. Cześnikowi opowiada, że omal nie dobył przy Rejencie szpady, i przechwala się, czego by nią dokonał. Komizm postaci rodzi się z różnicy między słowami a czynami. (Akt III, Scena 4; Akt I, Scena 7; Akt IV, Scena 2)
Pozory i podstęp
Rejent wygląda na pokornego, ale według Cześnika ma diabła w duszy. Wacław udaje komisarza, a dawniej udawał księcia. Cześnik posyła Wacławowi prośbę rzekomo od Klary, żeby zwabić go w pułapkę. Bohaterowie oszukują się nawzajem, a prawda wychodzi na jaw w ostatnich scenach. (Akt I, Scena 2; Akt I, Scena 8; Akt IV, Scena 5)
Szlachta i jej obyczaje
Komedia pokazuje świat szlachty: tytuły i urzędy, karabele, wyzwania na pojedynek, procesy, służbę i dworzan. Cześnik wspomina dawne boje, a Rejent woli świadków i papiery. Śmiech z ich wad jest krytyką szlacheckich obyczajów. (Akt IV, Scena 1; Akt III, Scena 1; Akt II, Scena 9)
Pieniądz
Pieniądze kierują wieloma wyborami. Papkin milczy za sakiewkę Wacława, Rejent zbiera zeznania i nie płaci murarzom, a o małżeństwach decydują majątki. Nawet zgoda wiąże się z rachunkiem: Klara obiecuje zapłacić sto tysięcy. (Akt IV, Scena 5; Akt III, Scena 1; Akt IV, Scena 13)

Konteksty

Komedia
„Zemsta” to komedia: ma szczęśliwe zakończenie, a śmiech budzą postaci (Papkin, Cześnik), słowa (powiedzonko „mocium panie”, łacińskie wtręty) i sytuacje (bójka o mur, dyktowanie listu, testament Papkina). Nazywa się ją komedią charakterów i obyczajów, bo śmieje się z wad ludzi i zwyczajów szlachty.
Czas powstania a romantyzm
Komedia powstała w latach 30. XIX wieku, w czasie romantyzmu: prapremiera odbyła się we Lwowie w 1834 roku. Nie jest jednak utworem romantycznym ani w treści, ani w formie. Nie ma w niej duchów, ludowości ani natchnionego bohatera. Jest pisana ośmiozgłoskowym wierszem i kończy się szczęśliwie. W wypracowaniu nie przypisuj jej cech romantyzmu.
Geneza
Według opracowań Fredro oparł fabułę na dokumencie z zamku w Odrzykoniu, który należał do rodziny jego żony. Dawni właściciele zamku, Firlejowie i Skotniccy, toczyli spór, który zakończył się ślubem. Tekst komedii tych nazwisk nie podaje.
Sarmatyzm i konfederacja barska
Cześnik to szlachcic dawnego typu: nosi żupan i karabelę, ceni honor i gościnność, ale łatwo sięga po siłę. Wspomina szablę „Panią Barską” i boje pod Słonimem i Berdyczowem. To nawiązanie do konfederacji barskiej, zbrojnego związku szlachty z lat 1768–1772. Fredro śmieje się z wad szlachty: kłótliwości, pieniactwa i chciwości.
Dawne urzędy
Cześnik i podstoli to dawne urzędy, które w czasach akcji były już tylko honorowymi tytułami szlachty. Rejent to notariusz, który spisuje umowy; pasuje to do bohatera, który ufa papierom i świadkom. Podstolina nosi tytuł po trzecim mężu, podstolim Czepiersińskim.