- Zemsta
- Tytułowa zemsta napędza akcję. Cześnik i Rejent odpłacają sobie za każdą krzywdę: za mur, za świadków, za wdowę. Najlepsza zemsta Cześnika, ślub Wacława z Klarą, obraca się w dobro, bo daje szczęście młodym i kończy spór. Tak spełnia się motto komedii: nie ma nic tak złego, żeby się na dobre nie przydało. (Akt IV, Scena 5; Akt IV, Scena 8; Wstęp)
- Kłótnia sąsiedzka
- Cześnik i Rejent mieszkają w dwóch częściach jednego zamku. Spór o mur graniczny prowadzi do bójki, zbierania świadków i wyzwania na pojedynek. Cześnik mówi, że prędzej słońce stanie w miejscu, niż on pogodzi się z Rejentem. Zgoda przychodzi dopiero przez ślub dzieci. (Akt I, Scena 5; Akt II, Scena 1; Akt IV, Scena 13)
- Miłość
- Miłość Klary i Wacława jest prawdziwa, ale ich rodziny są skłócone. Klara nie chce uciekać, bo ceni dobre imię. Inne związki w komedii to rachunek: Cześnik chce trzech folwarków, Podstolina szuka męża, Rejent spisuje intercyzę. Na końcu wygrywa miłość. (Akt I, Scena 6; Akt I, Scena 6; Akt IV, Scena 12)
- Małżeństwo z wyrachowania
- Cześnik liczy lasy, glebę i czynsze, zanim pomyśli o wdowie. Rejent wiąże syna z Podstoliną intercyzą z karą sto tysięcy. Podstolina przyznaje na końcu, że spieszyła się do ślubu, bo jej majątek był tylko czasowy. (Akt I, Scena 1; Akt III, Scena 2; Akt IV, Scena 13)
- Samochwalstwo i tchórzostwo
- Papkin nazywa się lwem północy, rotmistrzem i kawalerem, a w bójce chowa się za węgieł. Cześnikowi opowiada, że omal nie dobył przy Rejencie szpady, i przechwala się, czego by nią dokonał. Komizm postaci rodzi się z różnicy między słowami a czynami. (Akt III, Scena 4; Akt I, Scena 7; Akt IV, Scena 2)
- Pozory i podstęp
- Rejent wygląda na pokornego, ale według Cześnika ma diabła w duszy. Wacław udaje komisarza, a dawniej udawał księcia. Cześnik posyła Wacławowi prośbę rzekomo od Klary, żeby zwabić go w pułapkę. Bohaterowie oszukują się nawzajem, a prawda wychodzi na jaw w ostatnich scenach. (Akt I, Scena 2; Akt I, Scena 8; Akt IV, Scena 5)
- Szlachta i jej obyczaje
- Komedia pokazuje świat szlachty: tytuły i urzędy, karabele, wyzwania na pojedynek, procesy, służbę i dworzan. Cześnik wspomina dawne boje, a Rejent woli świadków i papiery. Śmiech z ich wad jest krytyką szlacheckich obyczajów. (Akt IV, Scena 1; Akt III, Scena 1; Akt II, Scena 9)
- Pieniądz
- Pieniądze kierują wieloma wyborami. Papkin milczy za sakiewkę Wacława, Rejent zbiera zeznania i nie płaci murarzom, a o małżeństwach decydują majątki. Nawet zgoda wiąże się z rachunkiem: Klara obiecuje zapłacić sto tysięcy. (Akt IV, Scena 5; Akt III, Scena 1; Akt IV, Scena 13)