Akt I. Cześnik Maciej Raptusiewicz przegląda papiery majątkowe Podstoliny i postanawia się z nią ożenić, bo ma trzy folwarki. Marszałek Dyndalski przypomina mu o latach i o pedogrze. Przychodzi Papkin, zubożały szlachcic, samochwała i dłużnik Cześnika. Cześnik grozi, że może go zamknąć za dawne sprawki, i każe mu zostać swatem u Podstoliny. Wyjaśnia też, skąd spór: ojciec Klary kupił ze wsią stary zamek, a w drugiej części mieszka Rejent Milczek. Papkin w monologu marzy o Klarze, a potem z przesadną galanterią zaczyna swaty. Wtedy Cześnik dowiaduje się, że Rejent naprawia mur graniczny. Wpada w szał i każe pędzić murarzy. W ogrodzie Klara i Wacław, syn Rejenta, rozmawiają o swojej miłości i o kłótni ojca ze stryjem. Klara nie zgadza się na ucieczkę. Na murze dochodzi do bójki: Śmigalski i służba Cześnika przepędzają murarzy, Papkin chowa się za węgłem, a Cześnik woła o strzelbę, a Rejent z okna nazywa go rozbójnikiem. Wacław, by być bliżej Klary, oddaje się Papkinowi jako jeniec i podaje się za komisarza swojego pana.
Akt II. Papkin przechwala się bitwą. Wacław namawia Cześnika do zgody, ale Cześnik odpowiada, że prędzej słońce stanie w miejscu. Wacław przekupuje Papkina sakiewką i wyjawia mu, kim jest. Klara radzi Wacławowi, by pochlebstwami zjednał Podstolinę: tak zostanie w domu dłużej, a przez wdowę może trafią do serca stryja. Okazuje się, że Podstolina to Anna, dawna kochanka Wacława, którą poznał na Litwie, podając się za księcia Radosława. Kobieta chce teraz za niego wyjść i chowa go u siebie. Papkin oświadcza się Klarze. Ona stawia mu trzy próby: ma milczeć sześć miesięcy, jeść przez rok i sześć dni tylko chleb i wodę oraz przywieźć żywego krokodyla. Cześnik wraca z zaręczyn z Podstoliną, która dała mu pierścień. Potem posyła Papkina do Rejenta z wyzwaniem na pojedynek u trzech kopców w Czarnym Lesie.
Akt III. Rejent przesłuchuje murarzy i każe im podpisać zeznania krzyżykiem, a potem nie chce zapłacić. Postanawia przepędzić Cześnika z zamku. Zakazuje Wacławowi myśleć o Klarze i oznajmia, że syn ożeni się z Podstoliną. Spisał intercyzę: strona, która zerwie umowę, zapłaci sto tysięcy. Papkin przychodzi z wyzwaniem, przedstawia się jako lew północy i wypija wino Rejenta, które nazywa lurą. Podstolina przychodzi do Rejenta i podpisuje jego układy. Papkin dowiaduje się o tym i niesie Cześnikowi list. Rejent wyrzuca Papkina, a ze sceny dochodzi łoskot, jakby ktoś spadł ze schodów.
Akt IV. Cześnik szykuje się do wesela z Podstoliną. Przychodzi Papkin z listem i Cześnik dowiaduje się, że Podstolina odeszła do Rejenta i wyjdzie za Wacława. Cześnik podsuwa Papkinowi myśl, że Rejent go otruł. Papkin pisze testament. Cześnik obmyśla lepszą zemstę: zaczyna dyktować Dyndalskiemu list do Wacława w imieniu Klary, ale rezygnuje i posyła Rózię z ustną prośbą rzekomo od Klary. Wacław przychodzi do Klary, a ludzie Cześnika go otaczają. Cześnik stawia go przed wyborem: więzienie albo ślub z Klarą. Młodzi zgadzają się z radością i biorą ślub w zamkowej kaplicy. Rejent czekał na pojedynku nadaremnie, a teraz przychodzi po syna i słyszy, że ten jest już żonaty. Cześnik cieszy się z zemsty, ale nie uderzy gościa. Podstolina wyjawia, że majątek był jej zapisany tylko na czas, a od dziś na zawsze przypada Klarze. Klara obiecuje zapłacić sto tysięcy z intercyzy. Papkin drze testament. Sąsiedzi podają sobie ręce: „Mocium panie, z nami zgoda”.
Cześnik czyta spis majątku Podstoliny i zachwyca się trzema folwarkami. Wyjaśnia Dyndalskiemu, że Klara jest za młoda, a wdowa przyniesie mu bogactwo. Dyndalski ostrożnie przypomina o pedogrze.
Przychodzi Papkin. Cześnik przypomina mu dawne długi i grozi więzieniem za dawne sprawki. Opowiada o wojnie z Rejentem Milczkiem, sąsiadem z drugiej części zamku, i wysyła Papkina, żeby wybadał Podstolinę.
Papkin sam na scenie przechwala się i układa plan zdobycia Klary. Bierze ze ściany angielską gitarę i śpiewa.
Papkin w imieniu Cześnika zaczyna rozmowę z Podstoliną. Ona słucha chętnie i daje do zrozumienia, że ucieszyłaby się z oświadczyn.
Cześnik dowiaduje się, że Rejent naprawia mur graniczny. Wpada w gniew i każe przepędzić murarzy.
Zakochani rozmawiają przy murze. Wacław boi się, że kłótnia stryja Klary z ojcem Wacława ich rozdzieli, i napomyka o ucieczce. Klara odmawia: nie chce ślubu w niesławie.
Śmigalski i służba Cześnika przepędzają murarzy. Papkin chowa się za węgłem domu. Cześnik i Rejent kłócą się z okien. Rejent nazywa Cześnika rozbójnikiem, a Cześnik woła o gwintówkę.
Wacław nie chce wracać do domu i oddaje się Papkinowi do niewoli. Przedstawia się jako komisarz swego pana.
Papkin opowiada o swoich zasługach w bitwie. Wacław namawia Cześnika do zgody z sąsiadem, ale Cześnik odrzuca to z oburzeniem.
Wacław daje Papkinowi sakiewkę i wyjawia, że jest synem Rejenta. Papkin obiecuje milczeć.
Klara radzi Wacławowi, by pochlebstwami zjednał sobie Podstolinę, narzeczoną stryja. Dzięki temu zostanie w domu jeszcze dobę, a przez wdowę może trafią do Cześnika.
Podstolina rozpoznaje w Wacławie mężczyznę, który na Litwie podawał się za księcia Radosława. Mówi, że czekała na niego, i chce teraz za niego wyjść.
Papkin oświadcza się Klarze. Klara żąda, by milczał sześć miesięcy, przez rok i sześć dni jadł chleb i pił wodę oraz przywiózł żywego krokodyla.
Cześnik opowiada, jak Podstolina dała mu pierścień. Postanawia skończyć spór pojedynkiem i posyła Papkina z wyzwaniem do Rejenta.
Rejent podsuwa murarzom słowa i obiecuje im grosze, żeby wyciągnąć zeznania przeciw Cześnikowi i każe im podpisać je krzyżykiem. Potem odmawia zapłaty. Postanawia wykurzyć Cześnika z zamku.
Rejent zakazuje Wacławowi myśleć o Klarze i oznajmia, że syn poślubi Podstolinę. W intercyzie jest kara sto tysięcy dla strony, która zerwie umowę.
Papkin przedstawia się jako lew północy, pije wino Rejenta i przekazuje wyzwanie. Rejent spokojnie mu grozi.
Podstolina przychodzi do Rejenta i podpisuje jego układy. Papkin słyszy, że dawna narzeczona Cześnika wyjdzie za Wacława.
Rejent każe pachołkom wskazać Papkinowi drogę po ciemnych schodach. Za drzwiami słychać łoskot, jakby ktoś spadł ze schodów.
Cześnik wybiera karabelę, posyła Śmigalskiego z zaproszeniami i każe Perełce ułożyć na środku stołu litery M.H. Wspomina szablę z czasów konfederacji barskiej.
Papkin wraca z listem. Cześnik dowiaduje się, że Podstolina odeszła do Rejenta i wyjdzie za Wacława. Mruczy, że Rejent pewnie Papkina otruł, a Papkin w to wierzy.
Cześnik zaczyna dyktować Dyndalskiemu list do Wacława w imieniu Klary, ale rezygnuje i postanawia posłać Rózię z ustną prośbą rzekomo od Klary. Papkin wyznaje, że Wacław dał mu pieniądze za milczenie.
Papkin, pewien, że umiera, czyta swój testament. Klarze zapisuje angielską gitarę i kolekcję motyli, która jest w zastawie. Szpadę Artemizę dostanie najdzielniejszy rycerz w Europie, jeśli postawi mu pomnik.
Cześnik stawia Wacławowi wybór: więzienie albo ślub z Klarą. Zakochani zgadzają się z radością i idą do kaplicy.
Rejent przychodzi do Cześnika. Mówi, że czekał na pojedynek nadaremnie. Z kaplicy słychać wiwaty na cześć młodej pary.
Cześnik ogłasza Rejentowi, że Wacław jest już mężem Klary. Odpłaca mu za odebraną wdowę i wstrzymuje się od uderzenia gościa.
Podstolina wyjawia, że jej majątek przypada teraz Klarze. Klara zapłaci sto tysięcy z intercyzy. Papkin drze testament, a Cześnik i Rejent się godzą.
Sprawdź, ile pamiętasz: Zemsta: sprawdzian z lektury