Poniżej znajdziesz 12 zadań z estrów ułożonych tak jak na maturze z chemii: nazewnictwo, estryfikacja, obliczenia wydajności i stałej równowagi, hydroliza, izomeria i tłuszcze. To zadania Nauki Gryzie. Każde ma rozwiązanie krok po kroku.
Rozwiąż zadanie samodzielnie, a dopiero potem otwórz rozwiązanie. Teorię do tych zadań znajdziesz w artykule Estry: budowa, nazewnictwo i reakcje do matury z chemii.
Zadania z nazewnictwa i otrzymywania estrów
Zadanie 1
zamknięte · 1 pktJaka jest nazwa systematyczna estru o wzorze HCOOCH₂CH₂CH₃?
Pokaż rozwiązanie
- Podziel wzór na grupie –COO–. Atom węgla grupy C=O należy do części kwasowej.
- Część kwasowa to HCOO–, czyli reszta kwasu metanowego: metanian.
- Część alkoholowa to –CH₂CH₂CH₃, czyli grupa propylowa.
Ester to metanian propylu (mrówczan propylu). Odpowiedź B.
Zadanie 2
otwarte · 2 pktNapisz równanie reakcji otrzymywania estru z kwasu propanowego i etanolu. Zastosuj wzory półstrukturalne, zaznacz warunki reakcji i podaj nazwę systematyczną estru.
Pokaż rozwiązanie
- Kwas oddaje grupę –OH, alkohol atom wodoru. Powstaje ester i woda.
- Reakcja jest odwracalna, katalizuje ją stężony H₂SO₄, mieszaninę się ogrzewa.
- Nazwa estru: propanian etylu.
1 punkt za poprawne równanie z warunkami i strzałką równowagi, 1 punkt za nazwę.
Zadanie 3
otwarte · 1 pktPrzeprowadzono estryfikację kwasu etanowego metanolem, w którym atom tlenu był izotopem ¹⁸O: CH₃–¹⁸OH. Napisz wzór półstrukturalny estru i wzór wody, które powstały w tej reakcji. Zaznacz, gdzie znajduje się izotop ¹⁸O.
Pokaż rozwiązanie
- W estryfikacji kwas oddaje całą grupę –OH, a alkohol tylko atom wodoru.
- Atom tlenu z alkoholu zostaje w cząsteczce i łączy część kwasową z grupą metylową.
Ester: CH₃CO–¹⁸O–CH₃, czyli izotop jest w estrze, między atomem węgla grupy C=O a grupą metylową.
Woda: H₂O ze zwykłym tlenem pochodzącym z kwasu.
Zadanie 4
odpowiedź liczbowa · 2 pktZmieszano 1 mol kwasu etanowego i 1 mol etanolu z dodatkiem stężonego H₂SO₄. Stała równowagi reakcji estryfikacji w warunkach procesu wynosi . Oblicz, ile moli octanu etylu jest w mieszaninie w stanie równowagi.
Pokaż rozwiązanie
- Oznacz liczbę moli estru w równowadze jako x. Tyle samo powstało wody, a kwasu i alkoholu zostało po (1 − x) mola.
- Objętość mieszaniny skraca się w wyrażeniu na stałą, więc możesz liczyć na molach:
- Wyciągnij pierwiastek z obu stron:
W stanie równowagi jest 2/3 mola, czyli około 0,67 mola octanu etylu. Ujemny pierwiastek odrzucasz, bo x musi być dodatnie.
Zadanie 5
odpowiedź liczbowa · 2 pktDo reakcji estryfikacji użyto 12 g kwasu etanowego i 11,5 g etanolu. Otrzymano 11 g octanu etylu. Oblicz wydajność reakcji. Przyjmij masy molowe: kwas etanowy 60 g/mol, etanol 46 g/mol, octan etylu 88 g/mol.
Pokaż rozwiązanie
- Liczba moli kwasu:
- Liczba moli etanolu:
- Substraty reagują w stosunku 1 : 1, więc w niedomiarze jest kwas. Od niego liczysz teoretyczną ilość estru: 0,2 mola.
- Teoretyczna masa estru:
- Wydajność:
Wydajność reakcji to 62,5%.
Bezpłatne szkolenie online
Chcesz zdać rozszerzenie z chemii?
Na bezpłatnym szkoleniu pokażemy, jak przygotować się do matury rozszerzonej z chemii.
Prowadzi Gosia Smoliło-Utrata, doktor chemii
Zadania z hydrolizy estrów
Zadanie 6
zamknięte · 1 pktMrówczan etylu ogrzewano z wodnym roztworem wodorotlenku sodu. Które produkty powstały w tej reakcji?
Pokaż rozwiązanie
- Hydroliza zasadowa (zmydlanie) daje sól kwasu karboksylowego i alkohol, a nie wolny kwas.
- Część kwasowa mrówczanu etylu to reszta kwasu metanowego, więc powstaje metanian sodu HCOONa.
- Część alkoholowa to grupa etylowa, więc powstaje etanol C₂H₅OH.
Odpowiedź B.
Zadanie 7
otwarte · 2 pktNapisz w formie jonowej skróconej równanie reakcji propanianu metylu z wodnym roztworem wodorotlenku potasu. Wyjaśnij, dlaczego ta reakcja jest nieodwracalna, a hydroliza tego estru w środowisku kwasowym jest odwracalna.
Pokaż rozwiązanie
- Ester i alkohol zapisujesz w formie cząsteczkowej. Jony K⁺ nie biorą udziału w reakcji, więc je pomijasz.
- W środowisku zasadowym powstaje anion karboksylanowy. Nie reaguje on z alkoholem, więc reakcja odwrotna nie zachodzi i równowaga się nie ustala.
- W środowisku kwasowym powstaje wolny kwas karboksylowy, który reaguje z alkoholem. Zachodzi estryfikacja, więc ustala się stan równowagi.
1 punkt za równanie, 1 punkt za wyjaśnienie.
Zadania z właściwości i izomerii estrów
Zadanie 8
otwarte · 1 pktPrzyporządkuj temperatury wrzenia 57°C, 97°C i 141°C (pod ciśnieniem atmosferycznym) do związków: octan metylu, propan-1-ol, kwas propanowy. Uzasadnij jednym zdaniem, dlaczego ester wrze w najniższej temperaturze.
Pokaż rozwiązanie
- Kwas propanowy: 141°C.
- Propan-1-ol: 97°C.
- Octan metylu: 57°C.
Uzasadnienie: związki mają podobne masy cząsteczkowe, ale tylko między cząsteczkami kwasu i alkoholu tworzą się wiązania wodorowe. Cząsteczki estru nie mają atomu wodoru połączonego z tlenem, więc takich wiązań między sobą nie tworzą.
Zadanie 9
otwarte · 2 pktNapisz wzory półstrukturalne i nazwy systematyczne wszystkich estrów o wzorze sumarycznym C₄H₈O₂.
Pokaż rozwiązanie
- Ester ma grupę –COO–. Pozostałe 3 atomy węgla rozdziel między część kwasową i alkoholową: 1 + 3, 2 + 2, 3 + 1 (licząc atom węgla grupy C=O w części kwasowej).
- Przy podziale z 3 atomami węgla w części alkoholowej sprawdź też łańcuch rozgałęziony.
| Wzór | Nazwa |
|---|---|
| HCOOCH₂CH₂CH₃ | metanian propylu |
| HCOOCH(CH₃)₂ | metanian propan-2-ylu (izopropylu) |
| CH₃COOCH₂CH₃ | etanian etylu |
| CH₃CH₂COOCH₃ | propanian metylu |
Wzór C₄H₈O₂ mają 4 estry. Mają go też 2 kwasy: butanowy i 2-metylopropanowy, ale polecenie pyta tylko o estry.
2 punkty za 4 poprawne estry, 1 punkt za 3 poprawne.
Zadanie 10
otwarte · 2 pktMasz dwie probówki: w jednej jest metanian metylu, w drugiej etanian metylu. Zaproponuj odczynnik, który pozwoli je odróżnić. Napisz, co zaobserwujesz w każdej probówce.
Pokaż rozwiązanie
- Metanian metylu ma w cząsteczce fragment H–C=O, taki jak w aldehydach. Wykazuje więc właściwości redukujące.
- Odczynnik: amoniakalny roztwór tlenku srebra(I) (próba Tollensa) i ogrzewanie w łaźni wodnej.
- Obserwacje: w probówce z metanianem metylu na ściankach powstaje lustro srebrne. W probówce z etanianem metylu brak zmian.
Poprawna jest też próba Trommera: świeżo strącony Cu(OH)₂ i ogrzewanie. Z metanianem metylu powstaje ceglastoczerwony osad Cu₂O, z etanianem metylu nie.
1 punkt za odczynnik, 1 punkt za obserwacje w obu probówkach.
Zadania z tłuszczów i nitrogliceryny
Zadanie 11
otwarte · 2 pktTrioleinian glicerolu to tłuszcz, w którym glicerol jest zestryfikowany trzema resztami kwasu oleinowego C₁₇H₃₃COOH. Podaj, ile moli wodoru przyłączy 1 mol tego tłuszczu w reakcji utwardzania. Napisz równanie reakcji zmydlania produktu utwardzania wodorotlenkiem sodu.
Pokaż rozwiązanie
- Każda reszta kwasu oleinowego ma 1 wiązanie C=C. Tłuszcz ma 3 takie reszty, więc 1 mol tłuszczu przyłącza 3 mole H₂.
- Po utwardzeniu powstaje tristearynian glicerolu, bo kwas oleinowy z przyłączonym wodorem to kwas stearynowy C₁₇H₃₅COOH.
- Zmydlanie daje glicerol i stearynian sodu (mydło):
1 punkt za liczbę moli wodoru, 1 punkt za równanie.
Zadanie 12
zamknięte · 1 pktOceń prawdziwość zdania: „Nitrogliceryna jest związkiem nitrowym, bo zawiera grupy –NO₂”.
Pokaż rozwiązanie
Nitrogliceryna to triazotan(V) glicerolu, czyli ester. Powstaje z glicerolu i kwasu azotowego(V):
Grupa –NO₂ łączy się z cząsteczką przez atom tlenu (C–O–NO₂). W związkach nitrowych łączy się bezpośrednio z atomem węgla (C–NO₂). Zdanie jest fałszywe.
Co powtórzyć przed kolejną próbą
Jeśli w którymś zadaniu się pomyliłeś albo pomyliłaś, wróć do odpowiedniej części teorii:
- nazwy i estryfikacja: zadania 1–5,
- hydroliza kwasowa i zmydlanie: zadania 6–7,
- temperatury wrzenia, izomeria i próba Tollensa: zadania 8–10,
- tłuszcze i nitrogliceryna: zadania 11–12.
Wszystkie te tematy omawia artykuł Estry: budowa, nazewnictwo i reakcje do matury z chemii. Reakcje samych kwasów znajdziesz w artykule Kwasy karboksylowe: budowa, nazwy, reakcje i zadania.
Bezpłatne szkolenie online
Chcesz więcej takich zadań?
Na szkoleniu „Jak zdać rozszerzenie z chemii na ponad 80%” rozwiążemy je razem, krok po kroku.
Prowadzi Gosia Smoliło-Utrata, doktor chemii



