Etery to związki o wzorze ogólnym , w których atom tlenu łączy dwie grupy węglowodorowe. Na maturze z chemii musisz umieć je nazwać, zapisać ich otrzymywanie z alkoholi i wyjaśnić, czym różnią się od alkoholi o tym samym wzorze sumarycznym. Najczęściej pytania dotyczą temperatury wrzenia, reakcji z sodem i izomerii.
Poniżej znajdziesz budowę, nazewnictwo, otrzymywanie, właściwości, porównanie z alkoholami i 5 zadań z rozwiązaniami.
Jak zbudowany jest eter
Eter ma atom tlenu połączony wiązaniami pojedynczymi z dwoma atomami węgla. Ten fragment C–O–C to wiązanie eterowe.
- R i R' to grupy alkilowe albo arylowe. Mogą być takie same (eter symetryczny) albo różne (eter niesymetryczny).
- Żadna z grup nie jest atomem wodoru. Gdyby była, związek byłby alkoholem albo fenolem.
- Atom tlenu ma dwie wolne pary elektronowe, a kąt C–O–C wynosi około 110°. Cząsteczka eteru jest więc polarna.
Etery nasycone, acykliczne mają wzór ogólny (n ≥ 2). Ten sam wzór mają nasycone alkohole jednowodorotlenowe, dlatego etery i alkohole są izomerami funkcyjnymi.
Jak nazywać etery
Na maturze spotkasz dwa rodzaje nazw: zwyczajowe i systematyczne.
Nazwa zwyczajowa: słowo „eter” i nazwy obu grup w formie przymiotnika, w kolejności alfabetycznej: eter etylowo-metylowy. Gdy grupy są takie same: eter dietylowy.
Nazwa systematyczna: krótszą grupę razem z tlenem traktujesz jak podstawnik alkoksylowy (metoksy-, etoksy-, propoksy-), a dłuższy łańcuch jak alkan.
| Wzór | Nazwa systematyczna | Nazwa zwyczajowa |
|---|---|---|
| CH₃–O–CH₃ | metoksymetan | eter dimetylowy |
| CH₃–O–CH₂CH₃ | metoksyetan | eter etylowo-metylowy |
| CH₃CH₂–O–CH₂CH₃ | etoksyetan | eter dietylowy |
| CH₃–O–CH₂CH₂CH₃ | 1-metoksypropan | eter metylowo-propylowy |
| CH₃–O–CH(CH₃)₂ | 2-metoksypropan | eter izopropylowo-metylowy |
| C₆H₅–O–CH₃ | metoksybenzen (anizol) | eter fenylowo-metylowy |
Jak otrzymać eter z alkoholu
Na maturze najważniejszy sposób to międzycząsteczkowa dehydratacja alkoholu. Dwie cząsteczki alkoholu łączą się, a woda się wydziela. Reakcję prowadzi się ze stężonym kwasem siarkowym(VI) w temperaturze około 140°C.
Dlaczego temperatura ma znaczenie
Ten sam etanol ze stężonym H₂SO₄ może dać dwa różne produkty:
| Warunki | Rodzaj dehydratacji | Produkt |
|---|---|---|
| około 140°C, nadmiar alkoholu | międzycząsteczkowa | eter dietylowy |
| około 170°C, nadmiar kwasu | wewnątrzcząsteczkowa (eliminacja) | eten |
W zadaniu zawsze patrz na temperaturę podaną nad strzałką. To ona mówi, czy masz zapisać eter, czy alken.
Eter niesymetryczny: synteza Williamsona
Z mieszaniny dwóch różnych alkoholi powstaje mieszanina trzech eterów, więc tą metodą trudno otrzymać czysty eter niesymetryczny. Lepsza jest reakcja alkoholanu z halogenoalkanem:
Alkoholan sodu otrzymasz w reakcji alkoholu z sodem:
Dlaczego etery wrą niżej niż alkohole
Etery nie mają atomu wodoru połączonego z tlenem. Ich cząsteczki nie tworzą więc między sobą wiązań wodorowych i wrą dużo niżej niż alkohole o tej samej masie cząsteczkowej.
| Para izomerów | Eter | Alkohol |
|---|---|---|
| C₂H₆O | eter dimetylowy: −24°C | etanol: 78°C |
| C₄H₁₀O | eter dietylowy: 35°C | butan-1-ol: 118°C |
Rozpuszczalność w wodzie jest za to podobna. Eter dietylowy i butan-1-ol rozpuszczają się w ilości kilku gramów w 100 g wody. Atom tlenu eteru przyjmuje wiązanie wodorowe od cząsteczki wody, choć sam go nie oddaje.
Inne właściwości fizyczne, o które pytają zadania:
- Eter dietylowy to lotna, bardzo łatwopalna ciecz o charakterystycznym zapachu. Jego pary są cięższe od powietrza.
- Etery dobrze rozpuszczają związki organiczne, dlatego służą jako rozpuszczalniki, np. do ekstrakcji.
- Przechowywane długo na powietrzu i świetle tworzą wybuchowe nadtlenki.
Jakie reakcje zachodzą z eterami
Etery są mało reaktywne. To odróżnia je od alkoholi w zadaniach doświadczalnych.
- Spalanie zachodzi łatwo, bo etery są łatwopalne:
- Brak reakcji z sodem. Eter nie ma grupy –OH, więc nie wydziela wodoru. Dlatego eter dietylowy bywa rozpuszczalnikiem w reakcjach z metalami.
- Brak reakcji z zakwaszonym K₂Cr₂O₇. Alkohol pierwszorzędowy i drugorzędowy zmienia barwę roztworu z pomarańczowej na zieloną, eter nie.
- Odczyn obojętny. Etery nie dysocjują w wodzie i nie reagują z NaOH.
Jak odróżnić eter od alkoholu w doświadczeniu
Do odróżnienia eteru od izomerycznego alkoholu najczęściej używa się sodu.
| Odczynnik | Alkohol, np. butan-1-ol | Eter, np. eter dietylowy |
|---|---|---|
| metaliczny sód | wydzielają się pęcherzyki gazu (wodór) | brak objawów reakcji |
| zakwaszony K₂Cr₂O₇, ogrzewanie | barwa zmienia się z pomarańczowej na zieloną | brak zmian |
Uwaga: alkohol trzeciorzędowy nie reaguje z K₂Cr₂O₇. Gdy w zadaniu jest taki alkohol, użyj sodu.
Izomeria eterów i alkoholi
Wzór C₄H₁₀O ma 7 izomerów: 4 alkohole i 3 etery.
| Wzór | Nazwa | Typ |
|---|---|---|
| CH₃CH₂CH₂CH₂OH | butan-1-ol | alkohol |
| CH₃CH(OH)CH₂CH₃ | butan-2-ol | alkohol |
| (CH₃)₂CHCH₂OH | 2-metylopropan-1-ol | alkohol |
| (CH₃)₃COH | 2-metylopropan-2-ol | alkohol |
| CH₃–O–CH₂CH₂CH₃ | 1-metoksypropan | eter |
| CH₃–O–CH(CH₃)₂ | 2-metoksypropan | eter |
| CH₃CH₂–O–CH₂CH₃ | etoksyetan | eter |
Żeby wypisać etery, przesuwaj atom tlenu wzdłuż łańcucha węglowego i rozdzielaj atomy węgla na dwie grupy: 1 + 3 i 2 + 2. Potem sprawdź rozgałęzienia w grupie z 3 atomami węgla.
Etery, które mogą pojawić się w zadaniach
- Eter dietylowy: dawniej środek do narkozy, dziś rozpuszczalnik w laboratorium.
- Oksiran (tlenek etylenu): eter cykliczny z pierścieniem trójczłonowym, bardzo reaktywny. Służy do otrzymywania glikolu etylenowego.
- Tetrahydrofuran (THF) i 1,4-dioksan: etery cykliczne, rozpuszczalniki.
- MTBE, czyli 2-metoksy-2-metylopropan: dodatek do benzyny podnoszący liczbę oktanową.
- Anizol (metoksybenzen): eter aromatyczny o zapachu anyżu.
W biologii i chemii cukrów spotkasz wiązanie O-glikozydowe. Też łączy atomy węgla przez atom tlenu, ale jest częścią układu acetalowego i ulega hydrolizie. Na maturze nazywaj je wiązaniem glikozydowym, nie eterowym.
Zadania o eterach z rozwiązaniami
Zadanie 1
zamknięte · 1 pktJaka jest nazwa systematyczna związku o wzorze CH₃CH₂–O–CH₂CH₂CH₃?
Pokaż rozwiązanie
- Dłuższy łańcuch ma 3 atomy węgla, więc to propan.
- Krótsza grupa z tlenem to CH₃CH₂O–, czyli podstawnik etoksy.
- Podstawnik jest przy pierwszym atomie węgla propanu.
Nazwa: 1-etoksypropan. Odpowiedź C. Nazwa zwyczajowa to eter etylowo-propylowy.
Zadanie 2
otwarte · 2 pktEtanol ogrzewano ze stężonym kwasem siarkowym(VI). Napisz równania reakcji, które zachodzą w temperaturze 140°C i 170°C. Podaj nazwy organicznych produktów.
Pokaż rozwiązanie
- W 140°C zachodzi dehydratacja międzycząsteczkowa:
Produkt: eter dietylowy (etoksyetan).
- W 170°C zachodzi dehydratacja wewnątrzcząsteczkowa (eliminacja):
Produkt: eten.
1 punkt za każde poprawne równanie z nazwą produktu.
Zadanie 3
otwarte · 1 pktEter dimetylowy wrze w temperaturze −24°C, a etanol w 78°C. Oba związki mają wzór C₂H₆O. Wyjaśnij tę różnicę.
Pokaż rozwiązanie
Cząsteczki etanolu mają grupę –OH, więc tworzą między sobą wiązania wodorowe. Do rozerwania tych wiązań potrzeba więcej energii, dlatego etanol wrze wyżej.
Cząsteczki eteru dimetylowego nie mają atomu wodoru połączonego z tlenem i nie tworzą wiązań wodorowych między sobą. Działają między nimi tylko słabsze oddziaływania, więc eter wrze dużo niżej.
Zadanie 4
otwarte · 2 pktW dwóch nieopisanych probówkach są butan-1-ol i eter dietylowy. Zaproponuj odczynnik, który pozwoli je odróżnić. Napisz obserwacje i równanie reakcji, która zaszła.
Pokaż rozwiązanie
- Odczynnik: metaliczny sód.
- Obserwacje: w probówce z butan-1-olem wydzielają się pęcherzyki bezbarwnego gazu, a sód stopniowo zanika. W probówce z eterem dietylowym nie widać objawów reakcji.
- Równanie:
Poprawne jest też użycie zakwaszonego K₂Cr₂O₇: z butan-1-olem barwa zmienia się z pomarańczowej na zieloną, z eterem nie.
1 punkt za odczynnik z obserwacjami, 1 punkt za równanie.
Zadanie 5
odpowiedź liczbowa · 1 pktIle eterów (bez izomerów optycznych) ma wzór sumaryczny C₄H₁₀O?
Pokaż rozwiązanie
- Rozdziel 4 atomy węgla na dwie grupy połączone tlenem: 1 + 3 albo 2 + 2.
- Podział 1 + 3: grupa propylowa może być prosta albo rozgałęziona. Powstają 1-metoksypropan i 2-metoksypropan.
- Podział 2 + 2: powstaje etoksyetan.
Wzór C₄H₁₀O mają 3 etery.
Etery w pigułce
- Wzór ogólny eteru to , a eterów nasyconych , taki sam jak alkoholi.
- Nazwa systematyczna to alkoksyalkan, np. etoksyetan. Zwyczajowa to eter z nazwami grup, np. eter dietylowy.
- Eter powstaje z alkoholu ze stężonym H₂SO₄ w 140°C. W 170°C powstaje alken.
- Etery wrą niżej niż izomeryczne alkohole, bo ich cząsteczki nie tworzą wiązań wodorowych między sobą.
- Eter nie reaguje z sodem ani z zakwaszonym K₂Cr₂O₇, więc tak odróżnisz go od alkoholu pierwszo- i drugorzędowego.
Jeśli powtarzasz chemię organiczną po kolei, przeczytaj też artykuł Estry: budowa, nazewnictwo i reakcje do matury z chemii. Tam zobaczysz, czym wiązanie estrowe –COO– różni się od eterowego –O–. Reakcje kwasów, z których powstają estry, znajdziesz w artykule Kwasy karboksylowe: budowa, nazwy, reakcje i zadania.
Bezpłatne szkolenie online
Chcesz więcej takich zadań?
Na szkoleniu „Jak zdać rozszerzenie z chemii na ponad 80%” rozwiążemy je razem, krok po kroku.
Prowadzi Gosia Smoliło-Utrata, doktor chemii



