W zadaniu z nadmiarem i niedomiarem jeden substrat zużywa się w całości, a drugiego zostaje część. Ilość produktu liczysz zawsze od substratu w niedomiarze. Żeby go znaleźć, przelicz oba substraty na mole i porównaj je ze stosunkiem z równania reakcji.
Poniżej znajdziesz metodę w 4 krokach, przykład z obliczeniami, najczęstsze błędy i 5 zadań maturalnych z rozwiązaniami.
Czym jest nadmiar i niedomiar w reakcji chemicznej
Substraty rzadko są zmieszane dokładnie w takim stosunku, jaki podaje równanie reakcji. Wtedy reakcja kończy się, gdy zabraknie jednego z nich. Drugiego substratu zostaje trochę w mieszaninie po reakcji.
Na maturze rozszerzonej ten typ obliczeń wraca w wielu działach: przy osadach, gazach, odczynie roztworów po zmieszaniu i wydajności reakcji.
Jak sprawdzić, który substrat jest w nadmiarze
Krok 1: zapisz równanie reakcji ze współczynnikami
Bez uzgodnionego równania nie wiesz, w jakim stosunku reagują substraty. Współczynniki stechiometryczne podają stosunek liczby moli.
Krok 2: oblicz liczbę moli każdego substratu
Masę, objętość gazu albo stężenie roztworu zawsze zamieniasz na mole:
Ostatni wzór dotyczy gazów w warunkach normalnych.
Krok 3: porównaj stosunek moli ze stosunkiem z równania
Najszybciej podzielisz liczbę moli każdego substratu przez jego współczynnik w równaniu.
Krok 4: licz produkt od substratu w niedomiarze
Liczbę moli produktu wyznaczasz z proporcji z równania, biorąc substrat w niedomiarze. Potem zamieniasz mole na masę, objętość albo stężenie, zależnie od polecenia.
Przykład krok po kroku: ile wody powstanie z wodoru i tlenu
Do reakcji użyto 4 g wodoru i 40 g tlenu. Oblicz masę powstałej wody. Przyjmij , , .
- Równanie reakcji:
- Liczba moli wodoru:
- Liczba moli tlenu:
- Ilorazy: dla wodoru , dla tlenu . Mniejszy iloraz ma wodór, więc wodór jest w niedomiarze.
- Z 2 moli wodoru powstają 2 mole wody:
Powstało 36 g wody. Gdyby liczyć od tlenu, wyszłoby 45 g wody, czyli więcej, niż pozwala wodór.
Ile substratu zostaje po reakcji
Często polecenie pyta też o skład mieszaniny po reakcji. Wtedy liczysz, ile substratu w nadmiarze przereagowało, i odejmujesz to od ilości początkowej.
W przykładzie z wodą 2 mole wodoru reagują z 1 molem tlenu. Tlenu było 1,25 mola, więc zostało:
Wynik sprawdzisz prawem zachowania masy. Przed reakcją było 4 g + 40 g = 44 g. Po reakcji jest 36 g wody i 8 g tlenu, czyli też 44 g.
Nadmiar w roztworach: odczyn po zmieszaniu kwasu i zasady
Po zmieszaniu roztworu kwasu i zasady zachodzi zobojętnianie:
Jony reagują w stosunku 1 : 1. Odczyn roztworu po reakcji zależy od tego, których jonów zostało więcej:
| Co zostaje po reakcji | Odczyn roztworu |
|---|---|
| nadmiar jonów | kwasowy |
| nadmiar jonów | zasadowy |
| równe ilości mocnego kwasu i mocnej zasady | obojętny |
Pamiętaj o dwóch rzeczach. Kwas dwuprotonowy, na przykład , daje 2 mole jonów z 1 mola kwasu. Słaby kwas zmieszany z mocną zasadą w stosunku stechiometrycznym daje odczyn zasadowy, bo powstała sól ulega hydrolizie.
Więcej o mocy kwasów i pH przeczytasz w artykule Kwasy na maturze z chemii: 7 typowych błędów i jak ich uniknąć.
Najczęstsze błędy w zadaniach z nadmiarem i niedomiarem
- Liczenie produktu od substratu w nadmiarze. Wynik wychodzi za duży, a w zadaniach z wydajnością wydajność wychodzi za mała.
- Pomijanie współczynników z równania. Przy reakcji 1 : 3 porównanie samych liczb moli daje zły wynik.
- Zła objętość przy stężeniu po zmieszaniu. Stężenie jonów po reakcji liczysz w objętości obu roztworów razem.
- Pominięcie nadmiaru w składzie mieszaniny. Gdy polecenie pyta o skład mieszaniny po reakcji, substrat w nadmiarze też do niej należy.
Zadania maturalne z nadmiarem i niedomiarem
Rozwiąż każde zadanie samodzielnie, a dopiero potem otwórz rozwiązanie. Masy molowe podaje treść zadania.
Zadanie 1
odpowiedź liczbowa · 2 pktZmieszano 100 g roztworu azotanu(V) srebra o stężeniu 3,4% masowych z 24 cm³ roztworu chlorku wapnia o stężeniu 0,5 mol/dm³. Wytrącił się osad chlorku srebra.
Oblicz masę osadu. Przyjmij masy molowe: 170 g/mol, 143,5 g/mol. Wykonaj obliczenia. Wynik podaj w gramach z dokładnością do dwóch miejsc po przecinku.
Pokaż rozwiązanie
- Równanie reakcji:
- Masa azotanu(V) srebra:
- Liczba moli azotanu(V) srebra:
- Liczba moli chlorku wapnia:
- Ilorazy: dla , dla . Azotan(V) srebra jest w niedomiarze.
To pułapka tego zadania. Chlorku wapnia jest mniej moli niż azotanu(V) srebra, a mimo to jest w nadmiarze, bo 1 mol reaguje z 2 molami .
- Z 0,02 mola powstaje 0,02 mola AgCl:
Powstało 2,87 g chlorku srebra.
Zasady oceniania. 2 punkty: poprawna metoda, poprawne obliczenia i wynik z jednostką. 1 punkt: poprawna metoda, ale błąd rachunkowy albo wynik bez jednostki. 0 punktów: liczenie od chlorku wapnia albo brak rozwiązania.
Informacja do zadań 2.1 i 2.2. W zamkniętym naczyniu zmieszano 6 dm³ tlenku węgla(II) i 4 dm³ tlenu, a następnie mieszaninę zapalono. Zaszła reakcja:
Wszystkie objętości zmierzono w tych samych warunkach ciśnienia i temperatury.
Zadanie 2.1
otwarte · 1 pktRozstrzygnij, który gaz był w nadmiarze. Uzasadnij odpowiedź obliczeniem.
Pokaż rozwiązanie
- W tych samych warunkach ciśnienia i temperatury stosunek objętości gazów jest równy stosunkowi liczby moli. Możesz liczyć wprost na objętościach.
- Ilorazy: dla CO , dla tlenu .
- Mniejszy iloraz ma tlenek węgla(II), więc on jest w niedomiarze. Do spalenia 6 dm³ CO potrzeba tylko 3 dm³ tlenu.
W nadmiarze był tlen.
Zasady oceniania. 1 punkt: poprawne wskazanie tlenu z uzasadnieniem opartym na stosunku z równania. 0 punktów: odpowiedź bez uzasadnienia albo uzasadnienie oparte na porównaniu samych objętości.
Zadanie 2.2
otwarte · 2 pktOblicz skład mieszaniny gazów po reakcji w procentach objętościowych. Wykonaj obliczenia. Wyniki podaj z dokładnością do jednego miejsca po przecinku.
Pokaż rozwiązanie
- 6 dm³ CO reaguje z 3 dm³ tlenu i daje 6 dm³ CO₂.
- Tlenu zostaje:
- Objętość mieszaniny po reakcji:
- Skład mieszaniny:
Po reakcji mieszanina zawiera 85,7% CO₂ i 14,3% O₂ objętościowych.
Zasady oceniania. 2 punkty: poprawna metoda z uwzględnieniem tlenu w nadmiarze i poprawne wyniki. 1 punkt: poprawna metoda, ale błąd rachunkowy albo złe zaokrąglenie. 0 punktów: pominięcie tlenu w składzie mieszaniny albo brak rozwiązania.
Bezpłatne szkolenie online
Chcesz zdać rozszerzenie z chemii?
Na bezpłatnym szkoleniu pokażemy, jak przygotować się do matury rozszerzonej z chemii.
Prowadzi Gosia Smoliło-Utrata, doktor chemii
Zadanie 3
odpowiedź liczbowa · 2 pktZmieszano 50 cm³ roztworu kwasu siarkowego(VI) o stężeniu 0,1 mol/dm³ z 50 cm³ roztworu wodorotlenku sodu o stężeniu 0,15 mol/dm³. Przyjmij, że kwas siarkowy(VI) dysocjuje całkowicie w obu etapach, a objętość roztworu po zmieszaniu jest sumą objętości roztworów.
Oblicz pH otrzymanego roztworu. Wykonaj obliczenia. Wynik podaj z dokładnością do dwóch miejsc po przecinku.
Pokaż rozwiązanie
- Równanie reakcji w formie jonowej skróconej:
- Liczba moli kwasu siarkowego(VI):
- Kwas jest dwuprotonowy, więc daje dwa razy więcej jonów :
- Liczba moli jonów :
- W nadmiarze są jony . Po reakcji zostaje ich:
To pułapka tego zadania. Kto porówna 0,005 mola kwasu z 0,0075 mola zasady, uzna, że w nadmiarze jest zasada, i poda odczyn zasadowy.
- Stężenie jonów w całej objętości 100 cm³:
- pH roztworu:
pH roztworu wynosi 1,60, odczyn jest kwasowy.
Zasady oceniania. 2 punkty: poprawna metoda z uwzględnieniem dwóch jonów z cząsteczki kwasu i poprawny wynik. 1 punkt: poprawna metoda, ale błąd rachunkowy albo złe zaokrąglenie. 0 punktów: pominięcie dwuprotonowości kwasu albo brak rozwiązania.
Zadanie 4
odpowiedź liczbowa · 2 pktDo syntezy amoniaku użyto 14 g azotu i 4 g wodoru. Otrzymano 5,1 g amoniaku. Przyjmij masy molowe: 28 g/mol, 2 g/mol, 17 g/mol.
Oblicz wydajność reakcji. Wykonaj obliczenia. Wynik podaj w procentach z dokładnością do liczby całkowitej.
Pokaż rozwiązanie
- Równanie reakcji:
- Liczba moli azotu:
- Liczba moli wodoru:
- Ilorazy: dla azotu , dla wodoru . Azot jest w niedomiarze.
- Z 0,5 mola azotu teoretycznie powstaje 1 mol amoniaku:
- Wydajność:
Wydajność reakcji wynosi 30%. Gdyby liczyć od wodoru, teoretyczna masa wyszłaby za duża, a wydajność za mała.
Zasady oceniania. 2 punkty: poprawna metoda z wyznaczeniem substratu w niedomiarze i poprawny wynik w procentach. 1 punkt: poprawna metoda, ale błąd rachunkowy albo wynik bez jednostki. 0 punktów: liczenie teoretycznej masy od wodoru albo brak rozwiązania.
Zadanie 5
otwarte · 2 pktDo 200 cm³ kwasu solnego o stężeniu 2 mol/dm³ wrzucono 5,4 g glinu. Przyjmij masę molową glinu 27 g/mol i objętość molową gazu w warunkach normalnych 22,4 dm³/mol.
Oblicz objętość wydzielonego wodoru w warunkach normalnych oraz masę glinu, który nie przereagował. Wykonaj obliczenia. Wyniki podaj z dokładnością do dwóch miejsc po przecinku.
Pokaż rozwiązanie
- Równanie reakcji:
- Liczba moli glinu:
- Liczba moli chlorowodoru:
- Ilorazy: dla glinu , dla HCl . Chlorowodór jest w niedomiarze, glin w nadmiarze.
- Z 6 moli HCl powstają 3 mole wodoru, więc z 0,4 mola HCl powstaje 0,2 mola wodoru:
- Z 6 molami HCl reagują 2 mole glinu, więc z 0,4 mola HCl reaguje:
- Masa glinu, który nie przereagował:
Wydzieliło się 4,48 dm³ wodoru, a 1,80 g glinu nie przereagowało.
Zasady oceniania. 2 punkty: poprawna metoda z wyznaczeniem substratu w niedomiarze i oba poprawne wyniki z jednostkami. 1 punkt: poprawna metoda, ale błąd rachunkowy albo tylko jeden poprawny wynik. 0 punktów: liczenie od glinu albo brak rozwiązania.
Podsumowanie
- Substrat w niedomiarze zużywa się w całości i od niego liczysz ilość produktu.
- Porównujesz liczby moli podzielone przez współczynniki z równania, nigdy masy.
- Substrat w nadmiarze zostaje po reakcji i należy do składu mieszaniny.
- Po zmieszaniu kwasu i zasady odczyn wyznaczają jony, które zostały w nadmiarze.
Obliczenia z niedomiarem i wydajnością przećwiczysz też w zestawie Estry: zadania maturalne z chemii z rozwiązaniami.
Bezpłatne szkolenie online
Chcesz więcej takich zadań?
Na szkoleniu „Jak zdać rozszerzenie z chemii na ponad 80%” rozwiążemy je razem, krok po kroku.
Prowadzi Gosia Smoliło-Utrata, doktor chemii



