Tarcie to siła, która przeciwdziała ruchowi albo próbie ruchu dwóch stykających się ciał. Wyróżniamy tarcie statyczne (ciało jeszcze stoi), kinetyczne (ciało się ślizga) i toczne (ciało się toczy). Siłę tarcia obliczasz ze wzoru , gdzie to siła nacisku.
Poniżej znajdziesz porównanie trzech rodzajów tarcia, wzór z przykładem, najczęstszy błąd z lekcji, ciekawostkę i 3 zadania rozwiązane krok po kroku.
Skąd się bierze tarcie
Żadna powierzchnia nie jest idealnie gładka. Pod mikroskopem nawet wypolerowana stal ma nierówności, które o siebie zaczepiają. Do tego cząsteczki stykających się powierzchni przyciągają się nawzajem.
Siła tarcia działa wzdłuż powierzchni styku i zawsze przeciwnie do ruchu albo do kierunku, w którym ciało „chce” się przesunąć.
Tarcie statyczne a kinetyczne: czym się różnią
Tarcie statyczne działa, gdy ciało jeszcze stoi. Pchasz szafę, a ona się nie rusza: tarcie statyczne jest wtedy dokładnie tak duże jak Twoja siła. Rośnie razem z siłą pchania aż do wartości maksymalnej:
Tarcie kinetyczne działa, gdy ciało już się ślizga. Ma stałą wartość:
Zwykle . Dlatego szafę najtrudniej ruszyć z miejsca, a potem pcha się ją łatwiej.
Tarcie toczne: dlaczego koło ułatwia ruch
Tarcie toczne działa, gdy ciało się toczy, jak koło roweru albo kulka w łożysku. Jest wielokrotnie mniejsze od tarcia kinetycznego. Dlatego walizka na kółkach jedzie łatwo, a ta sama walizka ciągnięta po ziemi bez kółek stawia duży opór.
| Rodzaj tarcia | Kiedy działa | Wartość |
|---|---|---|
| Statyczne | Ciało stoi, choć działa na nie siła | Od 0 do |
| Kinetyczne | Ciało ślizga się po powierzchni | |
| Toczne | Ciało toczy się po powierzchni | Wielokrotnie mniejsze od kinetycznego |
Jak obliczyć siłę tarcia ze wzoru T = μN
- Ustal, czy ciało stoi, ślizga się, czy toczy.
- Oblicz siłę nacisku . Na poziomej powierzchni . Na równi pochyłej o kącie : .
- Pomnóż przez współczynnik tarcia . To liczba bez jednostki, zwykle podana w zadaniu.
Najczęstszy błąd: tarcie a pole powierzchni
Ciekawostka: dlaczego na lodzie jest ślisko
Lód jest śliski, bo na jego powierzchni jest bardzo cienka, prawie ciekła warstwa wody. Działa jak smar między butem a lodem. Fizycy wciąż badają, skąd dokładnie bierze się ta warstwa. Wiadomo, że jej grubość zależy od temperatury, dlatego przy bardzo silnym mrozie lód bywa mniej śliski.
Zadania z rozwiązaniem krok po kroku
W zadaniach przyjmij .
Zadanie 1
otwarteSzafa o masie 60 kg stoi na podłodze. Współczynnik tarcia statycznego wynosi 0,4. Pchasz szafę poziomo siłą 200 N. Czy szafa ruszy? Jaka siła tarcia na nią działa?
Pokaż rozwiązanie
- Oblicz siłę nacisku na poziomej podłodze:
- Oblicz maksymalne tarcie statyczne:
- Porównaj: 200 N to mniej niż 240 N, więc szafa nie ruszy.
- Szafa stoi, więc siły się równoważą. Tarcie statyczne ma wartość równą sile pchania, czyli 200 N, a nie 240 N.
Odpowiedź: szafa nie ruszy, działa na nią tarcie statyczne 200 N.
Zadanie 2
odpowiedź liczbowaCiągniesz sanki o masie 10 kg po poziomym śniegu ze stałą prędkością. Siła ciągnięcia jest pozioma i wynosi 15 N. Oblicz współczynnik tarcia kinetycznego.
Pokaż rozwiązanie
- Sanki jadą ze stałą prędkością, więc z pierwszej zasady dynamiki siła wypadkowa jest równa zeru. Tarcie równoważy siłę ciągnięcia: .
- Oblicz nacisk:
- Oblicz współczynnik tarcia:
Odpowiedź: współczynnik tarcia kinetycznego wynosi 0,15.
Zadanie 3
odpowiedź liczbowaKlocek o masie 2 kg zsuwa się po równi pochyłej nachylonej pod kątem 30°. Współczynnik tarcia kinetycznego wynosi 0,2. Oblicz siłę tarcia. Przyjmij .
Pokaż rozwiązanie
- Oblicz nacisk na równi:
- Oblicz siłę tarcia:
Odpowiedź: siła tarcia ma wartość ok. 3,5 N. Gdyby ktoś przyjął nacisk , dostałby błędne 4 N.
Tarcie na maturze z fizyki
Na maturze z fizyki, która od 2023 roku jest tylko na poziomie rozszerzonym, tarcie pojawia się w zadaniach z równią pochyłą, ruchem samochodu na zakręcie i ciałami połączonymi nicią.
Podsumowanie
- Tarcie statyczne działa na ciało, które stoi, i rośnie do wartości .
- Tarcie kinetyczne działa na ciało, które się ślizga: .
- Tarcie toczne jest wielokrotnie mniejsze od kinetycznego.
- Tarcie w przybliżeniu nie zależy od pola powierzchni styku.
- Na równi pochyłej nacisk to , a nie .
Jak siła tarcia zmienia przyspieszenie, wyjaśniamy w artykule o zasadach dynamiki Newtona. Drogę hamowania obliczysz z wzorów z artykułu o ruchu jednostajnie zmiennym.
Odnowiony kurs Fizyka Gryzie dla klas 7–8 szkoły podstawowej i klas 1–3 liceum w zakresie podstawowym już wkrótce. Wszystkie kursy Nauki Gryzie znajdziesz na stronie z kursami.


