Układ krwionośny bezkręgowców i kręgowców – budowa, funkcje i diagnostyka

Ewolucja układu krążenia: Od dyfuzji do serca

Zwierzęta potrzebują wydajnego układu krążenia do transportu tlenu, substancji odżywczych oraz usuwania produktów przemiany materii. Małe organizmy o wolnym metabolizmie wykorzystują jedynie prostą dyfuzję. U bardziej złożonych gatunków wykształciły się płyny ustrojowe, takie jak krew, limfa czy hemolimfa, oraz barwniki oddechowe (np. hemoglobina u kręgowców czy hemocyjanina u mięczaków).

Układ krwionośny bezkręgowców

• Brak układu: Gąbki, parzydełkowce czy płazińce transportują substancje przez jamę gastralną lub płyn tkankowy.
• Układ zamknięty: Pierścienice są pierwszą grupą, u której krew krąży wyłącznie w naczyniach.
• Układ otwarty: Stawonogi i mięczaki posiadają hemolimfę, która wylewa się do jamy ciała. Co ciekawe, u owadów układ ten nie transportuje gazów oddechowych – robią to tchawki.

Porównanie budowy serca u kręgowców

Budowa serca kręgowców ściśle zależy od ich środowiska życia i sposobu oddychania.

1. Ryby: Serce dwudziałowe (przedsionek i komora), wyłącznie żylne – płynie przez nie krew odtlenowana.
2. Płazy: Serce trójdziałowe (dwa przedsionki, jedna komora). Brak przegrody powoduje mieszanie się krwi.
3. Gady: Serce trójdziałowe z częściową przegrodą w komorze (u krokodyli przegroda jest pełna).
4. Ptaki i ssaki: Serce czterodziałowe (dwa przedsionki, dwie komory). Pełna przegroda uniemożliwia mieszanie krwi, co warunkuje stałocieplność i wysoki metabolizm.

Krew – płynna tkanka życia

Krew u dorosłego człowieka to ok. 5–6 litrów płynnej tkanki łącznej. Składa się z osocza (55%) oraz elementów morfotycznych (45%).

Składniki krwi:

• Erytrocyty: Transportują tlen dzięki hemoglobinie; dojrzałe krwinki nie mają jądra.
• Leukocyty: Odpowiadają za odporność; dzielą się na granulocyty (neutrofile, eozynofile, bazofile) oraz agranulocyty (monocyty, limfocyty).
• Trombocyty: Fragmenty komórek odpowiedzialne za krzepnięcie krwi.

Mechanizm krzepnięcia krwi

To kaskada reakcji ochronnych. W miejscu uszkodzenia naczynia płytki krwi uwalniają czynniki, które pod wpływem witaminy K i jonów wapnia (Ca2+) przekształcają protrombinę w trombinę. Trombina zmienia rozpuszczalny fibrynogen w nierozpuszczalną fibrynę, która tworzy siatkę skrzepu.

Grupy krwi i konflikt serologiczny

Grupa krwi zależy od obecności antygenów na powierzchni erytrocytów.

• Układ ABO: Wyróżniamy grupy A, B, AB oraz 0.
• Układ Rh: 85% populacji posiada antygen D (Rh+), pozostali go nie mają (Rh-).

Konflikt serologiczny występuje najczęściej, gdy matka ma krew Rh-, a dziecko Rh+. Podczas porodu krew dziecka może dostać się do krwiobiegu matki, powodując wytworzenie przeciwciał anty-D, które w kolejnej ciąży mogą zagrażać życiu noworodka.

Jak odczytać wyniki badań krwi?

Regularna profilaktyka pozwala wykryć choroby cywilizacyjne, takie jak miażdżyca czy nadciśnienie.

• Morfologia: Spadek liczby erytrocytów i hemoglobiny sugeruje anemię. Wzrost leukocytów (leukocytoza) to sygnał infekcji.
• Lipidogram: Pozwala ocenić poziom cholesterolu LDL ("zły") i HDL ("dobry"). Nadmiar LDL przyczynia się do powstawania blaszek miażdżycowych.
• Ciśnienie krwi: Optymalna wartość to 120/80 mm Hg. Wartości powyżej 140/90 mm Hg oznaczają nadciśnienie.