Akt I. Rycerz Kirkor szuka żony i radzi się pustelnika. Pustelnik okazuje się wygnanym królem Popielem III, któremu brat odebrał tron i zabił dzieci. Każe Kirkorowi poślubić ubogą dziewczynę. Nad Gopłem nimfa Goplana kocha chłopa Grabca, ale Grabiec chodzi do Balladyny. Goplana sprawia, że powóz Kirkora łamie się przy chacie wdowy. Kirkorowi podobają się obie córki wdowy, Balladyna i Alina. Matka proponuje, by poślubił tę, która rano pierwsza przyniesie pełny dzbanek malin.
Akt II. Grabiec, zamieniony przez Goplanę w wierzbę, stoi w lesie. Alina szybko zbiera pełny dzbanek. Balladyna zabija ją nożem, zabiera dzbanek i wraca do chaty. Na czole zostaje jej krwawa plama. Ciało znajduje pasterz Filon. Balladyna kłamie, że Alina uciekła z kochankiem. Matka przeklina młodszą córkę. Odbywa się ślub z Kirkorem.
Akt III. Kirkor wyrusza na tajną wyprawę przeciw Popielowi IV. Na zamku zostaje Niemiec Fon Kostryn. Balladyna wstydzi się matki i odsyła ją na wieżę. Idzie do pustelnika po lek na plamę. Pustelnik odgaduje zbrodnię i proponuje wskrzesić Alinę, ale Balladyna woli zachować tajemnicę. Kostryn podsłuchuje spowiedź. Duchy zabierają koronę Lecha, a Goplana wkłada ją Grabcowi. Gdy wierny Gralon przywozi skrzynię od Kirkora, Balladyna zabija go od tyłu. Kostryn zostaje jej wspólnikiem.
Akt IV. Na uczcie Grabiec udaje króla. Balladyna wypiera się głodnej matki i każe wyrzucić ją w burzę. Matka ją przeklina. Goniec mówi, że Kirkor zabił Popiela IV i odda tron temu, kto przyniesie prawdziwą koronę Popielów. Nocą Balladyna zabija Grabca na wieży, a Kostryn przynosi koronę. Balladyna każe mu zabić pustelnika.
Akt V. Goplana odlatuje na północ z żurawiami. Pustelnik zostaje znaleziony powieszony. Balladyna przekupuje rycerzy Kirkora i wygrywa bitwę. Kirkor ginie. Królowa zatrutym nożem kroi chleb i otruwa Kostryna. Jako królowa musi najpierw sądzić. Skazuje na śmierć truciciela, zabójcę Aliny i córkę, która wypędziła matkę. Za każdym razem skazuje samą siebie. Po ostatnim wyroku ginie od pioruna.
Epilog. Kronikarz Wawel chwali mądre rządy królowej, a publiczność wyśmiewa go, bo nie widział całej historii.
Słowacki zwraca się do Zygmunta Krasińskiego, autora „Irydiona”. Pisze, że z Polski dawnej tworzy fantastyczną legendę, a jego bohaterka „wbrew rozwadze i historii” zostanie królową polską. Dedykuje mu dramat „na pamiątkę”.
Rycerz Kirkor przychodzi do pustelnika po radę, jaką żonę wybrać. Pustelnik zdradza, że jest wygnanym królem Popielem III: brat odebrał mu tron i kazał zabić jego dzieci. Opowiada o okrucieństwie Popiela IV i o koronie Lecha ukrytej w lesie. Radzi Kirkorowi poślubić ubogą dziewczynę i iść za jaskółką. Zjawia się pasterz Filon, który szuka idealnej kochanki.
Nad jeziorem Gopło królowa wód Goplana opowiada duchom Skierce i Chochlikowi o miłości do Grabca, chłopa, którego uratowała z przerębli. Grabiec spotyka się jednak z Balladyną, córką wdowy. Goplana każe Chochlikowi zwodzić Grabca po bagnach, a Skierce złamać most i skierować powóz pana do chaty wdowy.
Wdowa wraca z córkami, Balladyną i Aliną, z pola. Przed chatą łamie się most i do środka wchodzi Kirkor. Obie siostry podobają mu się tak samo. Skierka śpiewa matce do ucha, że ta, która zbierze więcej malin, zostanie żoną pana. Matka ogłasza konkurs po swojemu: żoną zostanie ta, która rano pierwsza przyniesie pełny dzbanek malin. Kirkor się zgadza i nocuje w chacie, a Balladyna wymyka się nocą na spotkanie z kochankiem.
Chochlik prowadzi pijanego Grabca przez bagna, a Goplana zamienia go w płaczącą wierzbę. W lesie Alina ma pełny dzbanek, Balladyna prawie pusty. Balladyna zabija siostrę nożem i zabiera jej dzbanek. Na jej czole zostaje krwawa plama. Filon znajduje ciało i zabiera je. Goplana obiecuje zbrodniarce milczenie, ale zapowiada, że natura się zemści.
Balladyna wraca pierwsza i oddaje Kirkorowi pełny dzbanek. Kłamie, że Alina uciekła z obdartym młokosem. Matka przeklina młodszą córkę. Wdowa zauważa czerwoną plamę na czole Balladyny. W czasie ślubnych pieśni panna młoda odpycha białe róże, bo widzi na nich czerwone plamy.
Wieśniacy plotkują o ślubie i o spalonej chacie wdowy. Grabiec opowiada, że był wierzbą. W zamku Balladyna dręczy się sumieniem. Kirkor wyrusza na tajną wyprawę przeciw Popielowi IV. Na zamku zostaje Fon Kostryn, dowódca straży. Balladyna wstydzi się matki i odsyła ją do komnaty na wieży. Część ta obejmuje też scenę, która w dramacie jest sceną 2 aktu III.
Pustelnik oddaje Kirkorowi koronę Lecha i radzi wysłać żonie zapieczętowaną skrzynię na próbę. Filon szuka grobu kochanki. Balladyna prosi pustelnika o lek na plamę. Pustelnik odgaduje, że zabiła siostrę, i proponuje wskrzeszenie Aliny. Balladyna odmawia, a pustelnik ją przeklina. Kostryn podsłuchuje tę rozmowę.
Skierka i Chochlik zabierają koronę porzuconą na kamieniu. Goplana robi z Grabca króla dzwonkowego w prawdziwej koronie Popielów. W zamku Gralon przywozi skrzynię od Kirkora. Kostryn napada na niego, a Balladyna zachodzi Gralona od tyłu i zabija go mieczem. Kostryn proponuje jej wspólnictwo.
Na uczcie w zamku siedzi Grabiec jako król. Balladyna udaje księżniczkę Trebizonty. Wchodzi głodna matka, a córka wypiera się jej i każe ją wyrzucić w burzę. Goniec ogłasza, że Kirkor zabił Popiela IV i odda tron temu, kto przyniesie koronę Popielów. Pieśń o malinach i zjawa Aliny doprowadzają Balladynę do omdlenia. W dalszej części, która w dramacie jest sceną 2, ślepa wdowa opowiada pustelnikowi o krzywdzie.
Nocą, w czasie burzy, Skierka i Chochlik wychodzą z sali. Mówią, że Grabiec śpi na wieży. Widzą idącą postać w bieli i wylatują przez okno.
Balladyna w nocnej koszuli, z nożem w ręku, idzie do wieży, gdzie śpi Grabiec. Boi się każdego szmeru i błyskawicy, ale w końcu wychodzi na wieżę.
Kostryn przychodzi z mieczem po koronę, ale Balladyna go uprzedziła: „Skończyłam”. Kostryn przynosi koronę. Balladyna czuje, że chciał ją zabić. Każe mu zabić także starca z celi. Kostryn przypomina, że Balladyna jest w ciąży.
Goplana żałuje, że poplątała ludzkie czyny. Za karę musi odlecieć na północ. Żegna Skierkę i Chochlika i odlatuje z żurawiami.
Kirkor czeka pod Gnieznem na bitwę z nieznanym rycerzem, który przekupił jego ludzi. Goniec przynosi wieść, że pustelnika znaleziono powieszonego przed celą.
Balladyna w zbroi czeka w namiocie. Stara kobieta przynosi jej truciznę, którą królowa smaruje nóż z jednej strony. Przekupieni żołnierze przechodzą na jej stronę. Kostryn wraca z wieścią, że Kirkor zginął. Posłowie Gniezna witają zwycięzcę chlebem i solą. Balladyna kroi chleb zatrutym nożem i podaje Kostrynowi zatrutą połowę.
Na zamku w Gnieźnie Balladyna zostaje królową. Kostryn umiera otruty i zdąży jeszcze nazwać ją jędzą. Według prawa królowa najpierw sądzi. Skazuje na śmierć truciciela Kostryna, zabójczynię Aliny i córkę, która wypędziła matkę. Matka umiera na torturach, nie zdradzając imienia córki. Po trzecim wyroku piorun zabija królową.
Kronikarz Wawel opowiada publiczności, że królowa rządziła mądrze jak Salomon. Publiczność go wyśmiewa: nie widział całej historii.
Sprawdź, ile pamiętasz: Balladyna: sprawdzian z lektury