- Obrzęd i tradycja ludowa
- Cały dramat to przebieg obrzędu: zamknięta kaplica, ciemność, zaklęcia, ogień i jedzenie dla zmarłych. Przedmowa mówi, że lud wierzy, iż potrawami, napojem i śpiewem przynosi ulgę duszom. Mickiewicz pokazuje ludową wiarę z powagą, nie jak zabobon do wyśmiania. (Całość; Całość; Całość)
- Wina i kara
- Każdy duch cierpi za to, jak żył. Dzieci nie zaznały goryczy, pan nie znał litości, Zosia nikogo nie kochała. Kara odpowiada winie: głodny pan głodził innych, a Zosia, która nie chciała się wiązać z ludźmi, jest zawsze sama. Pan mówi o tym wprost: „Sprawiedliwe zrządzenia boże”. (Całość; Całość; Całość)
- Cierpienie
- Przestroga dzieci mówi, że cierpienie należy do pełnego życia: kto nie doznał goryczy, nie dozna słodyczy w niebie. Gorczyca jest gorzka, więc dwa jej ziarnka to odrobina cierpienia, której dzieciom brakuje. (Całość; Całość; Całość)
- Miłosierdzie i jego brak
- Pan odmawiał pomocy głodnemu chłopu i matce z dzieckiem. Teraz sam prosi o dwa ziarnka i kroplę wody i nikt nie może mu ich dać. Chór ptaków powtarza: „Nie znałeś litości, panie!”. Kto nie był człowiekiem dla innych, sam nie dostanie pomocy. (Całość; Całość; Całość; Całość)
- Miłość i samotność
- Zosia wyśmiewała zalotników i żadnego nie kochała. Po śmierci ciągle kogoś wygląda i zawsze jest sama. Na końcu dramatu widmo z pąsową pręgą na piersi, która może oznaczać ranę, idzie za kobietą w żałobie. Miłość odrzucona i miłość silniejsza niż śmierć stoją obok siebie. (Całość; Całość; Całość; Całość)
- Śmierć i zaświaty
- Dusze po śmierci nie trafiają od razu do nieba. Dzieci są w raju, ale droga do nieba jest zamknięta. Pan tuła się po ziemi i woli piekło. Zosia krąży między niebem a ziemią. Życie po śmierci zależy od tego, jak człowiek żył. (Całość; Całość; Całość)
- Pan i chłop
- Duch pana to obraz krzywdy chłopskiej. Za kilka jabłek chłopa zbito na oczach całej wsi, a matkę z dzieckiem wyrzucono na mróz w wigilię. W zaświatach role się odwracają: słudzy rozszarpują pańskie jadło. (Całość; Całość; Całość)
- Upiór i groza
- Nastrój grozy budują noc, ciemność, ogień i refren Chóru „Ciemno wszędzie, głucho wszędzie”. Pan pojawia się jako upiór z ogniem w ustach, a widmo na końcu wychodzi spod podłogi z pąsową pręgą. (Całość; Całość; Całość)
- Dziecko
- Józio i Rózia są niewinni, ale beztroskie życie nie wystarcza do nieba. Za życia znali tylko pieszczoty, łakotki i zabawę. Dziecko pojawia się też w historii Sowy, która zamarzła z niemowlęciem na drodze. (Całość; Całość; Całość)
- Wierzenia pogańskie i chrześcijańskie
- Obrzęd ma pogańskie korzenie: Guślarz, zaklęcia, ogień, jedzenie dla zmarłych. Jest w nim też chrześcijaństwo: dusze czyśćcowe, pacierze, znak krzyża, kropidło, stuła i gromnica. Przedmowa mówi, że obrzędy pogańskie pomieszały się tu z wyobrażeniami religii chrześcijańskiej. (Całość; Całość; Całość; Całość)