Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →
Ulica polskiego miasta w latach trzydziestych XX wieku o świcie: kamienice, tramwaj i dawny samochód.

Dwudziestolecie międzywojenne: karta epoki

1918–1939

Ramy czasowe

1918–1939. Obie daty wyznaczają wydarzenia polityczne, a nie literackie. Rok 1918 to koniec pierwszej wojny światowej i odzyskanie przez Polskę niepodległości. Rok 1939 to wybuch drugiej wojny światowej, który przerwał życie literackie odrodzonego państwa. Nazwa epoki mówi o jej długości: około dwudziestu lat między dwiema wojnami.

Tło

Dwudziestolecie międzywojenne zaczyna się od radości. W 1918 roku skończyła się pierwsza wojna światowa, a Polska po 123 latach niewoli znów stała się państwem. Pisarze nie musieli już krzepić serc ani walczyć piórem o niepodległość. Mogli pisać o codzienności, o mieście, o miłości i o sobie. Młodzi poeci przyjęli to z ulgą i zaczęli pisać językiem ulicy.

Radość szybko zderzyła się z trudami. Granice trzeba było wywalczyć, a w sierpniu 1920 roku pod Warszawą rozegrała się bitwa z bolszewikami. W grudniu 1922 roku zginął zastrzelony pierwszy prezydent, Gabriel Narutowicz. W maju 1926 roku Józef Piłsudski przejął władzę w przewrocie majowym. Od 1929 roku świat ogarnął wielki kryzys gospodarczy, a w Polsce rosły bieda i bezrobocie.

W latach trzydziestych w Europie umacniały się państwa totalitarne: Związek Radziecki pod władzą Stalina i Niemcy pod władzą Hitlera. Część pisarzy przeczuwała, że nadchodzi katastrofa. Tak narodził się katastrofizm, czyli przekonanie o bliskim upadku cywilizacji.

Literatura tej epoki jest bardzo różnorodna. Obok siebie działały grupy poetyckie: Skamander, futuryści, Awangarda Krakowska i druga awangarda. Proza szukała nowych form. Stefan Żeromski w „Przedwiośniu” pytał, jaka ma być odrodzona Polska. Witold Gombrowicz, Bruno Schulz i Stanisław Ignacy Witkiewicz pisali utwory groteskowe i eksperymentalne, które do dziś zaskakują czytelników.

Cechy epoki

Witalizm i radość życia
Zachwyt nad życiem i codziennością po latach wojny i niewoli. Poeci Skamandra pisali o zwykłym człowieku, o mieście i o chwili obecnej, a nie o przeszłości.
Język codzienności
Do poezji weszły słowa z ulicy, kawiarni i gazety. Skamandryci zerwali z podniosłym tonem Młodej Polski i pisali tak, by zrozumiał ich zwykły czytelnik.
Awangarda i kult cywilizacji
Awangarda Krakowska z Tadeuszem Peiperem głosiła hasło „Miasto, Masa, Maszyna”. Ceniła nowoczesność, pracę i technikę, a w wierszu stawiała na metaforę i skrót.
Futuryzm
Ruch młodych buntowników, którzy łamali zasady ortografii i gramatyki. Prowokowali publiczność i opiewali postęp. W Polsce działali m.in. Bruno Jasieński, Anatol Stern i Aleksander Wat.
Katastrofizm
Przekonanie, że cywilizacja zmierza ku zagładzie. W latach trzydziestych wyrażali je poeci drugiej awangardy, np. wileńska grupa Żagary z Czesławem Miłoszem.
Groteska
Łączenie komizmu z grozą, realizmu z fantastyką i absurdem. Groteska pokazuje świat w krzywym zwierciadle. To znak rozpoznawczy „Ferdydurke” Gombrowicza i „Szewców” Witkacego.
Czysta Forma
Teoria sztuki Stanisława Ignacego Witkiewicza. Dzieło nie ma naśladować życia, tylko budzić w odbiorcy przeżycie metafizyczne przez samą formę: układ barw, dźwięków i zdarzeń.
Zainteresowanie psychiką człowieka
Pisarzy ciekawiło to, co ukryte w ludzkiej psychice. Wpływ miała psychoanaliza Zygmunta Freuda. W prozie pojawiają się sny, wspomnienia z dzieciństwa i stany pogranicza jawy.
Rozrachunek z rzeczywistością
Powieść pyta o kształt odrodzonego państwa i o krzywdy społeczne. „Przedwiośnie” Żeromskiego zestawia różne pomysły na Polskę, a „Granica” Zofii Nałkowskiej pokazuje podziały społeczne.
Mityzacja rzeczywistości
Zwykły świat zamienia się w mit. Bruno Schulz w „Sklepach cynamonowych” zmienia małe miasteczko i dom rodzinny w krainę baśni i snu, widzianą oczami dziecka.

Najważniejsi autorzy

  • Ilustracja: wyobrażony portret Stefana Żeromskiego, starszego mężczyzny z siwymi włosami i wąsem, w ciemnym garniturze.

    Stefan Żeromski

    Żył w latach 1864-1925. Ostatnią wielką powieść, „Przedwiośnie”, wydał w 1924 roku w niepodległej Polsce. Był czterokrotnie zgłaszany do Nagrody Nobla i został pierwszym prezesem polskiego PEN Clubu.

  • Ilustracja: wyobrażony portret młodego Witolda Gombrowicza z zaczesanymi włosami i ironicznym uśmiechem, w marynarce i krawacie.

    Witold Gombrowicz

    Żył w latach 1904-1969. Zadebiutował w 1933 roku zbiorem opowiadań „Pamiętnik z okresu dojrzewania”, a w 1937 roku wydał „Ferdydurke”. Tuż przed wybuchem wojny popłynął statkiem Chrobry do Argentyny i został na emigracji do końca życia.

  • Ilustracja: wyobrażony portret Brunona Schulza z dużymi ciemnymi oczami, z ołówkiem i szkicownikiem w rękach.

    Bruno Schulz

    Żył w latach 1892-1942. Całe życie związany z Drohobyczem, gdzie uczył rysunku w gimnazjum. Był prozaikiem, grafikiem i malarzem. Wydał dwa zbiory opowiadań: „Sklepy cynamonowe” i „Sanatorium pod Klepsydrą”. Zginął w Drohobyczu zastrzelony przez gestapowca.

  • Ilustracja: wyobrażony portret Witkacego z gładko zaczesanymi włosami i przenikliwym spojrzeniem, z pędzlem w dłoni.

    Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy)

    Żył w latach 1885-1939. Pisarz, malarz, filozof i fotograf, twórca teorii Czystej Formy. Napisał dramaty groteskowe, w tym „Szewców”, i powieści, w tym „Nienasycenie”. Zmarł 18 września 1939 roku w Jeziorach, kilka tygodni po wybuchu wojny.

  • Ilustracja: wyobrażony portret młodego Juliana Tuwima z gęstymi ciemnymi włosami i notesem w dłoni.

    Julian Tuwim

    Żył w latach 1894-1953. Współtworzył kawiarnię poetycką „Pod Picadorem” i grupę poetycką Skamander. Pisał wiersze, teksty kabaretowe i piosenki. Był jednym z najpopularniejszych poetów dwudziestolecia.

  • Ilustracja: wyobrażony portret Bolesława Leśmiana z wąsem i w okrągłych okularach, w ciemnym garniturze.

    Bolesław Leśmian

    Żył w latach 1877-1937. Poeta, który tworzył nowe słowa i nowy typ ballady. Za życia bywał niedoceniany, a dziś uchodzi za jednego z najoryginalniejszych polskich poetów XX wieku. W 1933 roku został członkiem Polskiej Akademii Literatury.

Lektury z tej epoki

Motywy epoki

Odrodzona Polska
Jaka ma być niepodległa ojczyzna? W „Przedwiośniu” Cezary Baryka przyjeżdża do Polski z Baku i zderza swoje marzenia z biedą i sporami o kształt państwa.
Rewolucja
Rewolucja fascynuje i przeraża. Cezary Baryka widzi ją w Baku, a w Warszawie słucha komunisty Lulka. W „Szewcach” kolejne przewroty tylko zmieniają, kto rządzi.
Utopia i rzeczywistość
Szklane domy z „Przedwiośnia” to mit idealnego kraju, który ojciec opowiada Cezaremu. Polska, którą bohater ogląda naprawdę, wygląda zupełnie inaczej.
Forma i gęba
Według Gombrowicza człowiek nigdy nie jest sobą, bo inni wciąż narzucają mu formę. W „Ferdydurke” Józio zostaje cofnięty do szkoły i „upupiony” przez profesora Pimkę.
Młodość i dojrzewanie
Młody bohater szuka swojego miejsca. Cezary Baryka dojrzewa przez wojnę i rewolucję, a Józio z „Ferdydurke” walczy z niedojrzałością, którą narzucają mu dorośli.
Ojciec
Ojciec bywa autorytetem i zagadką. Seweryn Baryka daje synowi mit szklanych domów, a ojciec narratora ze „Sklepów cynamonowych” to kupiec, szalony eksperymentator i marzyciel.
Dzieciństwo i mit
Wspomnienie dzieciństwa zmienia zwykłe miasteczko w krainę mitu. Tak Bruno Schulz pokazuje dom rodzinny, sklep i ulice w „Sklepach cynamonowych”.
Władza i bunt
Kto ma władzę, ten ją nadużywa, a bunt rodzi nowych panów. Tak „Szewcy” Witkacego pokazują walkę szewców z prokuratorem Scurvym.
Zło i absurd
Człowiek staje wobec siły, której nie rozumie. Józef K. z „Procesu” zostaje aresztowany, choć nic złego nie zrobił. W „Mistrzu i Małgorzacie” do Moskwy przybywa szatan Woland.

Konteksty

Kontekst historyczny
Odzyskanie niepodległości w 1918 roku, wojna z bolszewikami i bitwa warszawska w 1920 roku, zabójstwo prezydenta Narutowicza w 1922 roku i przewrót majowy w 1926 roku.
Kontekst społeczny
Wielki kryzys gospodarczy od 1929 roku przyniósł biedę i bezrobocie. Odbudowa kraju po latach zaborów odsłoniła ostre podziały społeczne.
Kontekst filozoficzny
Psychoanaliza Zygmunta Freuda zwróciła uwagę na nieświadomość. Witkacy stworzył teorię Czystej Formy, a w latach trzydziestych narastał katastrofizm.
Kontekst polityczny
Wzrost państw totalitarnych: Związku Radzieckiego pod rządami Stalina i Niemiec pod rządami Hitlera. Pisarze przeczuwali nadchodzącą wojnę.
Kontekst artystyczny
Grupy poetyckie dwudziestolecia: Skamander, futuryści, Awangarda Krakowska i druga awangarda. Witkacy był też malarzem, a Schulz grafikiem.

Quiz z epoki

  1. Pytanie 1 z 10

    Jakie wydarzenie wyznacza początek dwudziestolecia międzywojennego?

  2. Pytanie 2 z 10

    Który poeta należał do grupy Skamander?

  3. Pytanie 3 z 10

    Prawda czy fałsz?

    Hasło „Miasto, Masa, Maszyna” ogłosił Tadeusz Peiper z Awangardy Krakowskiej.

  4. Pytanie 4 z 10

    Kto stworzył teorię Czystej Formy?

  5. Pytanie 5 z 10

    Czym jest katastrofizm?

  6. Pytanie 6 z 10

    Prawda czy fałsz?

    „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego ukazało się po wybuchu drugiej wojny światowej.

  7. Pytanie 7 z 10

    Kto w „Ferdydurke” cofa Józia do szkoły?

  8. Pytanie 8 z 10

    Z jakim miastem był związany Bruno Schulz?

  9. Pytanie 9 z 10

    Prawda czy fałsz?

    Groteska łączy komizm z grozą i realizm z absurdem.

  10. Pytanie 10 z 10

    Jakie wydarzenie kończy dwudziestolecie międzywojenne?

Pytania bez odpowiedzi: 10

Krzyżówka

Kliknij kratkę albo hasło i wpisz odpowiedź. Postęp zapisuje się w tej przeglądarce.

1 poziomo: Autor „Przedwiośnia”.

Poziomo

Pionowo

Krzyżówka do druku

Podaj e-mail, a plik PDF z krzyżówką pobierze się od razu. Rozwiązanie jest na osobnej stronie.

Administratorem danych jest Edubite Sp. z o.o. Cel, czas i Twoje prawa opisuje polityka prywatności.

Pytania jawne na maturę ustną

Pytania z listy CKE na lata 2026–2028, z numerem z komunikatu dyrektora CKE.

  1. Pytanie 48. Jakie znaczenie ma tytuł dla odczytania sensu utworu? Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Stefan Żeromski, Przedwiośnie)
  2. Pytanie 49. Wojna i rewolucja jako źródła doświadczeń człowieka. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Stefan Żeromski, Przedwiośnie)
  3. Pytanie 50. Różne wizje odbudowy Polski po odzyskaniu niepodległości. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Stefan Żeromski, Przedwiośnie)
  4. Pytanie 51. Młodość jako czas kształtowania własnej tożsamości. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Stefan Żeromski, Przedwiośnie)
  5. Pytanie 52. Rola autorytetu w życiu człowieka. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Stefan Żeromski, Przedwiośnie)
  6. Pytanie 53. Utopijny i realny obraz rzeczywistości. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Stefan Żeromski, Przedwiośnie)
  7. Pytanie 54. Groteskowy obraz świata. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Ferdydurke Witolda Gombrowicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Witold Gombrowicz, Ferdydurke (fragmenty))
  8. Pytanie 55. Człowiek wobec presji otoczenia. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Ferdydurke Witolda Gombrowicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Witold Gombrowicz, Ferdydurke (fragmenty))