Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →
Nocny krajobraz z jeziorem w lesie, mgłą i księżycem w pełni.

Romantyzm: karta epoki

1822–1863

Ramy czasowe

1822–1863. Obie daty są umowne. Rok 1822 to wydanie „Ballad i romansów” Adama Mickiewicza, uznawanych za manifest polskiego romantyzmu. Rok 1863 to wybuch powstania styczniowego; po jego upadku w 1864 roku zaczyna się pozytywizm. W Europie romantyzm trwał od lat 90. XVIII wieku do lat 40. XIX wieku.

Tło

Romantyzm w Europie był reakcją na rewolucję francuską, rewolucję przemysłową i racjonalizm oświecenia. Termin rozpowszechniła Madame de Staël w książce „O Niemczech”. Teoretykami nowego kierunku byli bracia August Wilhelm i Friedrich Schlegel. W Anglii przełomem były „Ballady liryczne” Wordswortha i Coleridge'a z 1798 roku. Najsłynniejszym poetą epoki w Europie stał się George Byron.

W Polsce romantyzm zaczął się w Królestwie Polskim i na Litwie, pod zaborami. W 1818 roku Kazimierz Brodziński opublikował rozprawę „O klasyczności i romantyczności tudzież o duchu poezji polskiej”. Rozpoczął się spór klasyków z romantykami. W 1822 roku Adam Mickiewicz wydał w Wilnie tom „Poezji” z „Balladami i romansami”. Ballada „Romantyczność” przeciwstawia wiedzy starca wiarę w to, czego rozum nie widzi.

Punktem zwrotnym było powstanie listopadowe. Wybuchło w nocy z 29 na 30 listopada 1830 roku i upadło w 1831 roku. Po klęsce tysiące Polaków wyjechały z kraju. To Wielka Emigracja, której głównym ośrodkiem był Paryż. W Paryżu wydano najważniejsze utwory epoki: „Dziady” część III, „Pan Tadeusz”, „Kordian” i „Nie-Boską komedię”. Powstawały w Dreźnie, Genewie, Wiedniu i we Włoszech, a „Pan Tadeusz” w Paryżu. Literatura podzieliła się na krajową i emigracyjną.

Pisarze szukali sensu klęski. Mickiewicz w „Dziadach” części III i w „Księgach narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego” porównał cierpienie Polski do męki Chrystusa. Tak powstał polski mesjanizm. Słowacki w „Kordianie” odpowiedział na niego ideą Polski jako Winkelrieda narodów, czyli narodu, który sam aktywnie poświęca się za innych.

Cechy epoki

Irracjonalizm
Uczucie, wiara i intuicja są ważniejsze od rozumu. W „Romantyczności” Mickiewicza dziewczyna widzi ducha zmarłego ukochanego, a starzec ze szkiełkiem i okiem go nie widzi.
Indywidualizm
W centrum stoi wybitna jednostka, często samotna i zbuntowana. Konrad w „Dziadach” części III czuje się silniejszy od innych ludzi i wyzywa Boga.
Ludowość
Poeci sięgają po wierzenia, obrzędy i pieśni ludu. Obrzęd dziadów i ballady Mickiewicza pokazują świat, w którym siły nadprzyrodzone karzą zło.
Fantastyka
Duchy, rusałki, zjawy i widzenia wkraczają w świat ludzi. Tak jest w „Świteziance”, w „Dziadach” i w „Balladynie”.
Historyzm
Historia narodu staje się tematem literatury. Romantycy szukają w przeszłości wzorów i źródeł narodowej tożsamości.
Synkretyzm
Łączenie rodzajów i gatunków literackich. Ballada ma cechy liryki, epiki i dramatu, a dramat romantyczny łączy sceny realistyczne z fantastycznymi.
Dramat romantyczny
Dramat o otwartej, luźnej kompozycji, bez zasady trzech jedności. Przykłady to „Dziady” część III, „Kordian” i „Nie-Boska komedia”.
Orientalizm
Fascynacja Wschodem. „Sonety krymskie” Mickiewicza opisują podróż na Krym, a ich mottem jest fragment „Dywanu zachodnio-wschodniego” Goethego.
Mesjanizm
Przekonanie, że cierpienie narodu ma sens i prowadzi do zbawienia innych. U Mickiewicza cierpienie Polski przypomina mękę Chrystusa, a naród ma zmartwychwstać jak On (w opracowaniach: Polska – Chrystus narodów).
Literatura w służbie narodu
Po upadku powstania listopadowego literatura ma podtrzymać ducha narodu bez państwa. Poeta staje się przewodnikiem, wieszczem.

Najważniejsi autorzy

  • Portret Adama Mickiewicza: mężczyzna z ciemnymi, bujnymi włosami, w płaszczu z wysokim kołnierzem.

    Adam Mickiewicz

    Żył w latach 1798-1855. Wydał „Ballady i romanse” w 1822 roku, napisał „Konrada Wallenroda”, „Sonety krymskie”, „Dziady” i „Pana Tadeusza”. Od 1832 roku mieszkał w Paryżu, wykładał w Collège de France. Zmarł w Stambule.

  • Portret Juliusza Słowackiego: szczupły młody mężczyzna z ciemnymi włosami i chustą pod szyją.

    Juliusz Słowacki

    Żył w latach 1809-1849. Urodził się w Krzemieńcu, zmarł w Paryżu. Napisał „Kordiana”, „Balladynę”, „Lillę Wenedę”, „Anhellego” i „Beniowskiego”. Spierał się z mesjanizmem Mickiewicza.

  • Portret Zygmunta Krasińskiego: młody mężczyzna z bokobrodami, w ciemnym surducie.

    Zygmunt Krasiński

    Żył w latach 1812-1859, urodził się i zmarł w Paryżu. Napisał „Nie-Boską komedię”, wydaną w 1835 roku, „Irydiona” i „Psalmy przyszłości”.

  • Portret Cypriana Kamila Norwida: mężczyzna z brodą i zamyślonym spojrzeniem, w ciemnym płaszczu.

    Cyprian Kamil Norwid

    Żył w latach 1821-1883. Poeta, prozaik i malarz, większość życia spędził na emigracji. Napisał „Fortepian Szopena” i cykl „Vade-mecum”. Odkryto go na nowo dopiero w Młodej Polsce.

  • Portret Aleksandra Fredry: mężczyzna w średnim wieku z wąsem, w surducie.

    Aleksander Fredro

    Żył w latach 1793-1876. Komediopisarz, w młodości żołnierz armii Księstwa Warszawskiego, uczestnik wyprawy Napoleona na Moskwę. Napisał „Zemstę”, wystawioną po raz pierwszy we Lwowie w 1834 roku. Krytycy zarzucali mu brak romantyzmu.

  • Portret George'a Byrona: młody mężczyzna z kręconymi ciemnymi włosami i rozpiętym kołnierzem koszuli.

    George Byron

    Angielski poeta, żył w latach 1788-1824. Autor „Giaura”, „Korsarza” i „Wędrówek Childe Harolda”. Od jego bohaterów pochodzi pojęcie bajronizmu. Mickiewicz przetłumaczył „Giaura”.

Lektury z tej epoki

Motywy epoki

Bunt przeciw Bogu
W Wielkiej Improwizacji z „Dziadów” części III Konrad wyzywa Boga i żąda władzy nad duszami w imię miłości do narodu.
Ojczyzna i poświęcenie
Najwyższą wartością jest wolność narodu. Za nią oddaje się szczęście, a nawet życie, jak bohaterowie „Reduty Ordona” czy Kordian.
Nieszczęśliwa miłość
Miłość romantyczna bywa niespełniona i niszczy człowieka. Tak jest u Gustawa z „Dziadów” części IV i u młodego Kordiana.
Wina i kara
W balladach i w „Dziadach” części II zło zostaje ukarane według ludowej sprawiedliwości. Strzelec ze „Świtezianki” ginie za złamaną przysięgę.
Cierpienie narodu
„Dziady” część III pokazują prześladowanie polskiej młodzieży w Wilnie przez carskiego senatora Nowosilcowa. Cierpienie ma w nich sens ofiary, jak w mesjanizmie.
Poeta wieszcz
Poeta jest przewodnikiem narodu i widzi więcej niż inni. Konrad w „Dziadach” części III i ksiądz Piotr ze swoim widzeniem pokazują dwie drogi takiego przewodnika.
Natura
Przyroda jest żywa, tajemnicza i pełna duchów. Jezioro w „Świteziance” i krajobrazy „Sonetów krymskich” budzą grozę i zachwyt.
Spisek i walka
Bohater wybiera walkę podstępem albo spisek. Konrad Wallenrod oszukuje wroga, a Kordian chce zabić cara.
Szlachta i dworek
„Pan Tadeusz” przedstawia życie szlachty na Litwie w latach 1811-1812, jej obyczaje, spory i patriotyzm.

Konteksty

Kontekst historyczny
Zabory, powstanie listopadowe z lat 1830-1831 i Wielka Emigracja po jego upadku.
Kontekst filozoficzny
Sprzeciw wobec racjonalizmu oświecenia: wiara w intuicję i uczucie. Teoria romantyzmu braci Schleglów.
Kontekst religijny
Mesjanizm Mickiewicza: porównanie cierpienia Polski do męki Chrystusa w „Dziadach” części III i w „Księgach narodu polskiego”.
Kontekst literacki
Spór klasyków z romantykami, ballady Mickiewicza jako manifest, bohater werteryczny i bajroniczny.
Kontekst kulturowy
Fascynacja kulturą ludową i Wschodem. W muzyce wzorem artysty romantycznego był Beethoven.

Quiz z epoki

  1. Pytanie 1 z 10

    Jakie wydarzenie wyznacza umowny początek romantyzmu w Polsce?

  2. Pytanie 2 z 10

    Kogo w „Romantyczności” Mickiewicz przeciwstawia dziewczynie, która widzi ducha?

  3. Pytanie 3 z 10

    Co oznacza mesjanizm w ujęciu Mickiewicza?

  4. Pytanie 4 z 10

    Kto napisał dramat, w którym bohater na szczycie Mont Blanc przyjmuje ideę winkelriedyzmu?

  5. Pytanie 5 z 10

    Gdzie był główny ośrodek Wielkiej Emigracji?

  6. Pytanie 6 z 10

    Kto jest autorem „Nie-Boskiej komedii”?

  7. Pytanie 7 z 10

    Jak nazywa się łączenie cech liryki, epiki i dramatu w jednym utworze?

  8. Pytanie 8 z 10

    Od kogo pochodzi nazwa postawy bohatera samotnego buntownika z tajemniczą przeszłością?

  9. Pytanie 9 z 10

    Prawda czy fałsz?

    W Wielkiej Improwizacji Konrad buntuje się przeciw Bogu.

  10. Pytanie 10 z 10

    Prawda czy fałsz?

    „Zemsta” Fredry to dramat romantyczny o otwartej kompozycji.

Pytania bez odpowiedzi: 10

Krzyżówka

Kliknij kratkę albo hasło i wpisz odpowiedź. Postęp zapisuje się w tej przeglądarce.

2 poziomo: Bohater powieści poetyckiej z 1828 roku, który walczy z wrogiem podstępem.

Poziomo

Pionowo

Krzyżówka do druku

Podaj e-mail, a plik PDF z krzyżówką pobierze się od razu. Rozwiązanie jest na osobnej stronie.

Administratorem danych jest Edubite Sp. z o.o. Cel, czas i Twoje prawa opisuje polityka prywatności.

Pytania jawne na maturę ustną

Pytania z listy CKE na lata 2026–2028, z numerem z komunikatu dyrektora CKE.

  1. Pytanie 19. Świat ducha a świat rozumu. Omów zagadnienie na podstawie Romantyczności Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Adam Mickiewicz, Romantyczność oraz wybrane ballady)
  2. Pytanie 20. Na czym polega ludowa sprawiedliwość? Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci ballad Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Adam Mickiewicz, Romantyczność oraz wybrane ballady)
  3. Pytanie 21. Losy młodzieży polskiej pod zaborami. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Adam Mickiewicz, Dziady część III)
  4. Pytanie 22. Mesjanizm jako romantyczna idea poświęcenia. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Adam Mickiewicz, Dziady część III)
  5. Pytanie 23. Postawy społeczeństwa polskiego wobec zaborcy. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Adam Mickiewicz, Dziady część III)
  6. Pytanie 24. Różne postawy człowieka wobec Boga. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Adam Mickiewicz, Dziady część III)
  7. Pytanie 25. Jakie prawdy o człowieku ujawniają jego sny albo widzenia? Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Adam Mickiewicz, Dziady część III)
  8. Pytanie 26. W jakim celu twórca nawiązuje do motywów biblijnych? Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Adam Mickiewicz, Dziady część III)
  9. Pytanie 27. Walka dobra ze złem o duszę ludzką. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Adam Mickiewicz, Dziady część III)
  10. Pytanie 28. Czym dla człowieka może być wolność? Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Adam Mickiewicz, Dziady część III)
  11. Pytanie 29. Motyw samotności. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Adam Mickiewicz, Dziady część III)