Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →

Makbet: motywy literackie

Motywy

Władza i ambicja
Makbet sam mówi, że jedyną ostrogą jego zamiarów jest ambicja. Korona nie daje mu spokoju, tylko lęk: być królem to nic, jeśli nie jest się nim bezpiecznie. Każda zbrodnia ma zabezpieczyć tron, a rodzi kolejną. Na końcu Angus mówi, że tytuł wisi na nim jak płaszcz olbrzyma na karłowatym złodzieju. (Akt I, Scena 7; Akt III, Scena 1; Akt V, Scena 2)
Zbrodnia i kara
Makbet wie przed zabójstwem, że krwawa nauka wraca do mistrza, a sprawiedliwość przysuwa zatruty kielich do ust truciciela. Tak się dzieje. Zabójstwo Duncana pociąga śmierć Banka i rodziny Makdufa, a te ściągają na Szkocję wojnę. Makbet ginie z ręki człowieka, któremu zabił żonę i dzieci. (Akt I, Scena 7; Akt III, Scena 4; Akt V, Scena 7)
Sumienie i wyrzuty
Sumienie nie daje spokoju obojgu małżonkom, choć każdemu w innym czasie. Makbet od razu po zbrodni nie może powiedzieć „Amen” i boi się spojrzeć na to, co zrobił. Lady Makbet za dnia gardzi jego lękiem, ale nocą sama chodzi we śnie i mówi o krwi. Doktor stwierdza, że potrzeba jej spowiednika, nie lekarza. (Akt II, Scena 2; Akt V, Scena 1; Akt V, Scena 1)
Krew
Krew jest znakiem winy, której nie da się zmyć. Makbet widzi krople na sztylecie z wizji, a po zbrodni mówi, że jego ręka raczej zaczerwieni morza, niż ocean ją obmyje. Lady Makbet mówi, że wystarczy kilka kropli wody, ale w akcie V wciąż czuje zapach krwi na małej ręce. Makbet przyznaje, że brodzi we krwi tak głęboko, że nie ma już odwrotu. (Akt II, Scena 2; Akt III, Scena 4; Akt V, Scena 1)
Sen i bezsenność
Makbet zabija króla we śnie i słyszy głos, że zabił też sen, który leczy troski. Odtąd nie śpi spokojnie, a Lady Makbet mówi mu, że brak mu snu. Ona sama traci spokojny sen: chodzi nocą i we śnie zdradza zbrodnie. Sen to znak niewinności, którą oboje utracili. (Akt II, Scena 2; Akt III, Scena 4; Akt V, Scena 1)
Przepowiednia i los
Czarownice mówią, co się stanie, ale nie każą zabijać. Makbet przez chwilę myśli, że los sam zrobi go królem, a potem bierze sprawę w swoje ręce. Dramat pyta więc, czy los był przesądzony, czy Makbet sam go wybrał. Przepowiednie z aktu IV brzmią jak obietnica, a okazują się pułapką: las idzie, bo niosą go żołnierze, a Makduf nie urodził się zwyczajnie. (Akt I, Scena 3; Akt IV, Scena 1; Akt V, Scena 7)
Siły nadprzyrodzone
Czarownice, Hekate, zjawy z kotła i duch Banka wprowadzają do dramatu świat fantastyczny obok realnego. Banko ostrzega, że narzędzia ciemności mówią prawdę w drobiazgach, żeby zgubić w sprawach ważnych. Hekate otwarcie zapowiada, że zgubi Makbeta zbytnią ufnością. (Akt I, Scena 3; Akt III, Scena 5; Akt IV, Scena 1)
Pozory i udawanie
Już czarownice mówią, że uroda brzydnieje, a brzydota pięknieje. Duncan żali się, że nie ma sztuki, która z twarzy odczyta myśli. Lady Makbet uczy męża, by wyglądał jak niewinny kwiat, a był wężem pod nim. Makbet ukrywa zbrodnię uprzejmością, a jego wrogowie, jak Malkolm, też muszą udawać, żeby sprawdzić ludzi. (Akt I, Scena 1; Akt I, Scena 4; Akt I, Scena 5)
Męskość i odwaga
Lady Makbet wciąż pyta męża, czy jest mężem, i myli męstwo z gotowością do zbrodni. Makbet odpowiada, że śmie wszystko, co przystoi mężom, a kto śmie więcej, nie jest człowiekiem. Makduf pokazuje inną męskość. Gdy traci rodzinę, a Malkolm każe mu znieść boleść jak mąż, Makduf odpowiada, że musi ją też poczuć jak człowiek. (Akt I, Scena 7; Akt III, Scena 4; Akt IV, Scena 3)
Zakłócony porządek natury
Zabójstwo króla jest zbrodnią przeciw naturze, więc natura też się buntuje. W noc mordu wiatr zwala komin, a ziemia drży. Rano jest ciemno mimo dnia, sowa zabija sokoła, a konie Duncana gryzą się nawzajem. Gdy Malkolm wraca na tron, porządek zostaje przywrócony. (Akt II, Scena 3; Akt II, Scena 4; Akt II, Scena 4)
Dzieci i dziedzictwo
Makbet ma koronę, ale nie ma następcy, więc mówi o bezowocnej koronie i jałowym berle. Dlatego każe zabić Banka i jego syna, a potem dzieci Makdufa. Zjawy też są dziećmi: krwawe dziecko i dziecko w koronie z drzewem. Makduf mówi o Makbecie: on nie ma dzieci. (Akt III, Scena 1; Akt IV, Scena 1; Akt IV, Scena 3)
Życie jak teatr
Na wieść o śmierci żony Makbet mówi, że życie jest nędznym aktorem, który przez swoją godzinę puszy się na scenie świata, a potem milknie. Wcześniej nazwał spełnienie przepowiedni prologiem do królewskiego dramatu. Teatr świata to motyw ważny w epoce, w której pisał Szekspir. (Akt I, Scena 3; Akt V, Scena 5)

Konteksty

Renesans
Szkoła omawia Szekspira z renesansem, choć „Makbet” powstał na początku XVII wieku. Dramat stawia w centrum człowieka, jego wybory i odpowiedzialność, a nie wolę bogów. Przy tym pokazuje, że człowiek może upaść równie nisko, jak wysoko się wznosi.
Dramat szekspirowski
„Makbet” łamie zasadę trzech jedności: akcja trwa długo i dzieje się w wielu miejscach, w Szkocji i Anglii. Na scenie giną ludzie, sceny grozy sąsiadują z komiczną sceną odźwiernego, a świat realny ze światem czarownic i duchów. Bohater zmienia się w czasie akcji. Większość kwestii to wiersz, ale scena odźwiernego i rozmowa doktora z damą nad lunatyczką są prozą.
Historyczny Makbet
Prawdziwy Makbet był królem Szkocji w latach 1040–1057. Duncan I zginął w walce z ludźmi Makbeta, a nie zabity we śnie. Szekspir oparł fabułę na „Kronikach” Raphaela Holinsheda z 1587 roku. Dramat wystawiono prawdopodobnie w 1606 roku, a wydrukowano po raz pierwszy w zbiorze dramatów z 1623 roku.
Władza i tyrania
Dramat zestawia złego władcę z dobrymi. Makbet rządzi strachem i szpiegami, a ludzie słuchają go z przymusu. Przeciwieństwem są łagodny Duncan i pobożny Edward, który leczy chorych dotykiem. Malkolm przed przejęciem władzy wymienia cnoty królewskie: sprawiedliwość, miłosierdzie, wytrwałość.
„Antygona” Sofoklesa
Kreon i Makbet to władcy, którzy przez upór i pychę sprowadzają nieszczęście na siebie i najbliższych. U Sofoklesa los i wola bogów są silniejsze, a u Szekspira o upadku decydują wybory samego bohatera.
„Balladyna” Juliusza Słowackiego
Balladyna, jak Makbet, idzie do władzy po trupach i za każdą zbrodnią popełnia następną. Oba dramaty łączą świat realny z fantastycznym i kończą się karą dla zbrodniarza.
„Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego
Raskolnikow, jak Makbet, zabija i od razu traci spokój. Obaj cierpią przez sumienie, ale Raskolnikow wyznaje winę i ma szansę odrodzenia, a Makbet brnie dalej w zbrodnię aż do śmierci.