- Ojczyzna i tęsknota
- Poemat zaczyna się od zwrotu do Litwy, którą poeta porównuje do zdrowia: docenia ją dopiero ten, kto ją stracił. Epilog wraca do tej myśli: na emigracji jedynym szczęściem jest kraj lat dziecinnych. Soplicowo staje się obrazem ojczyzny ocalonej we wspomnieniu. (Gospodarstwo; Epilog)
- Obyczaj szlachecki
- Sędzia uczy, że grzeczność to umiejętność oddania każdemu tego, co mu się należy. Podkomorzy kpi z mód przywożonych z zagranicy. Porządek przy stole, polowanie, uczta i polonez pokazują świat, który poeta chce ocalić od zapomnienia. (Gospodarstwo; Gospodarstwo; Kochajmy się)
- Spór i zgoda
- Spór o zamek i spór o charty pokazują szlachecką kłótliwość. Kłótnia przy wieczerzy prowadzi do zajazdu i bitwy. Zgoda przychodzi dopiero wobec wspólnego wroga i dzięki zaręczynom Tadeusza z Zosią. Ostatnia księga nosi tytuł „Kochajmy się”. (Gospodarstwo; Kłótnia; Rok 1812)
- Wina, pokuta i odkupienie
- Jacek mówi, że zabił Stolnika „bardziej niźli z miłości, może z głupiej pychy”. Zyskał imię zdrajcy, choć sam twierdzi, że zdrajcą kraju nie był. Zmienił imię i stan, a jako ksiądz Robak walczy za kraj bez szukania sławy. Pokuta kończy się przebaczeniem Gerwazego i publicznym przywróceniem mu czci. (Emigracja. Jacek.; Emigracja. Jacek.; Rok 1812)
- Zemsta
- Gerwazy przysiągł wyszczerbić Scyzoryk na karkach Sopliców i podsyca nienawiść między rodami. Zemsta prowadzi do nieszczęścia i staje się narzędziem cudzych celów. Gdy Gerwazy poznaje prawdę o Jacku, zamiast zemsty wybiera przebaczenie. (Zamek; Rada; Emigracja. Jacek.)
- Miłość
- Nieszczęśliwa miłość Jacka do córki Stolnika zaczyna dramat. Miłość Tadeusza i Zosi go kończy. Tadeusz chce, żeby Zosia wybrała go z własnej woli, a nie z woli stryja i ciotki. (Emigracja. Jacek.; Rok 1812)
- Przyroda litewska
- Narrator opisuje pola, puszczę, grzyby, niebo i burzę z czułością człowieka, który je stracił. Opis puszczy w księdze IV i burzy w księdze X należą do najsłynniejszych fragmentów poematu. (Dyplomatyka i łowy; Emigracja. Jacek.; Rok 1812)
- Walka o niepodległość
- Robak przygotowuje powstanie i opowiada szlachcie o Napoleonie. Bitwa z Moskalami jest przedwczesna i zmusza szlachtę do ucieczki. W 1812 roku przychodzi wojsko, a z nim nadzieja na wolność. (Dyplomatyka i łowy; Emigracja. Jacek.; Rok 1812)
- Muzyka
- Koncert Wojskiego na rogu oddaje przebieg łowów. Koncert Jankiela opowiada dzieje Polski od Konstytucji 3 maja przez Targowicę do marszu Dąbrowskiego. Muzyka łączy słuchaczy we wspólnym przeżyciu. (Dyplomatyka i łowy; Kochajmy się; Kochajmy się)
- Uczta i kuchnia
- Bigos, wieczerze w zamku i wielki serwis Wojskiego pokazują staropolską gościnność. Ostatnia uczta w księdze XII jest pożegnaniem z dawnym światem. (Dyplomatyka i łowy; Kochajmy się)
- Wolność chłopów
- Tadeusz i Zosia postanawiają uwolnić chłopów i oddać im ziemię. Gerwazy dziwi się, że wolność „nie jest chłopska rzecz, ale szlachecka”, ale się zgadza i radzi chłopów uszlachcić. Można to odczytać jako znak, że nowa Polska ma należeć do wszystkich. (Kochajmy się; Kochajmy się)