Tadeusz Soplica, młodzieniec blisko dwudziestoletni, wraca z Wilna do Soplicowa, dworu swojego stryja, Sędziego. W swoim dawnym pokoju zastaje ślady obecności kobiety, a w ogrodzie widzi dziewczynę w bieli, która ucieka. W dworze zebrali się goście na sąd graniczny, który ma zakończyć spór Sędziego z Hrabią o zamek Horeszków. Na wieczerzy w zamku Sędzia mówi o grzeczności, Podkomorzy wspomina dawne mody, a Asesor i Rejent kłócą się, czyj chart, Sokół czy Kusy, złapał zająca. Obok Tadeusza siada piękna Telimena. Wśród gości bywa ksiądz Robak, bernardyn, o którym szepcze się, że jest emisariuszem (księga I).
Rano Hrabia wjeżdża do zamku i spotyka klucznika Gerwazego. Stary sługa opowiada mu dzieje Stolnika Horeszki. Stolnik gościł u siebie Jacka Soplicę, a ten zakochał się w jego córce. Stolnik odprawił Jacka. Kiedy Moskale oblegali zamek, Jacek zastrzelił Stolnika z daleka. Gerwazy przysiągł zemstę na Soplicach i namawia Hrabiego, żeby walczył o zamek. Przy śniadaniu Telimena opowiada anegdotę z Petersburga, a spór o charty kończy się zakładem (księga II). Hrabia spotyka w ogrodzie dziewczynę pasącą gęsi. Podczas grzybobrania Sędzia mówi Telimenie, że Jacek chce ożenić Tadeusza z Zosią, wychowanką Telimeny. Przy obiedzie gajowy przynosi wieść o niedźwiedziu (księga III).
W karczmie Jankiela ksiądz Robak opowiada szlachcie o Napoleonie i o nadziei na wolność. Na polowaniu w puszczy niedźwiedź rzuca się na Tadeusza i Hrabiego. Ratuje ich ksiądz Robak strzałem z horeszkowskiej jednorurki Gerwazego. Wojski gra na rogu, a strzelcy jedzą bigos (księga IV). Tadeusz poznaje, że dziewczyną z pierwszego wieczoru była Zosia, nie Telimena. Na wieczerzy w zamku Gerwazy staje z kluczem, wybucha kłótnia, a Hrabia z Gerwazym planują zajazd na Soplicowo (księga V). Gerwazy jedzie do zaścianka Dobrzyńskich, a Protazy czyta pozew w pustym domu Hrabiego. Robak namawia Sędziego, żeby szlachta czekała na sygnał do powstania (księga VI). Na naradzie u Maćka Dobrzyńskiego Gerwazy podburza szlachtę przeciw Soplicy, a Maciek ostrzega przed nierozwagą (księga VII). W nocy Robak wyznaje bratu, kim jest. Tadeusz odrzuca Telimenę i obraża ją. Hrabia ze szlachtą najeżdża Soplicowo, a zwycięzcy ucztują (księga VIII). Nad ranem przychodzą Moskale i wiążą szlachtę. Robak przyjeżdża jako kwestarz i przywozi na wozach broń, stronnicy Sopliców rozkuwają jeńców i zaczyna się bitwa. Wojski rozstrzyga ją, przewracając sernicę na żołnierzy, a Robak, osłaniając Hrabiego, dostaje postrzał (księga IX).
Po bitwie Podkomorzy radzi, żeby najbardziej czynni w walce, wśród nich Tadeusz, uciekali do Księstwa Warszawskiego. Tadeusz wyjeżdża, nie wiedząc, że Robak jest jego ojcem. Umierający Robak spowiada się Gerwazemu i Sędziemu: jest Jackiem Soplicą, ojcem Tadeusza. Mówi, że zabił Stolnika „bardziej niźli z miłości, może z głupiej pychy”, jak zyskał imię zdrajcy i jak pokutował, walcząc za kraj. Gerwazy wybacza mu. List od Fiszera przynosi wieść o wojnie, a Jacek umiera (księga X).
Wiosną 1812 roku przez Litwę idą wojska Napoleona, a w Soplicowie staje obóz z polskimi generałami. Po mszy Podkomorzy, marszałek konfederacji, ogłasza, że Jacek Soplica odzyskał dobre imię. Tadeusz, który wrócił z wojskiem, pyta Zosię, czy wychodzi za niego z własnej woli. Spór o charty kończy Wojski, a goście zbierają się na ucztę. Sędzia przedstawia dwie pary narzeczonych, a trzecia, Rejent z Telimeną, spóźnia się (księga XI). Na uczcie Wojski podaje wspaniały serwis, Gerwazy przekazuje Zosi skarb Horeszków, a Tadeusz z Zosią ogłaszają, że uwolnią chłopów i dadzą im ziemię. Jankiel gra na cymbałach koncert o dziejach Polski, Podkomorzy z Zosią prowadzi poloneza, a szlachta wznosi wiwaty na cześć wodzów, narzeczonych i wszystkich gości (księga XII). W Epilogu poeta pisze z Paryża, że tylko kraj lat dziecinnych daje Polakowi trochę szczęścia.
Tadeusz wraca do Soplicowa i w swoim dawnym pokoju widzi ślady kobiety, a w ogrodzie dziewczynę w bieli. Wojski prowadzi go do gości. Wieczerza odbywa się w zamku Horeszków. Sędzia mówi o grzeczności, Podkomorzy o modach z zagranicy, a Asesor i Rejent kłócą się o charty Sokoła i Kusego. Obok Tadeusza siada Telimena. Woźny Protazy wspomina dawne sądy, a narrator przedstawia księdza Robaka.
Rano młodzież poluje na zająca. Hrabia wjeżdża do zamku, gdzie Gerwazy opowiada mu o Stolniku, jego córce i Jacku Soplicy, który zabił Stolnika podczas oblężenia zamku przez Moskali. Hrabia widzi w ogrodzie dziewczynę. Przy śniadaniu Telimena opowiada anegdotę z Petersburga. Spór o charty wybucha znowu, Robak go ucisza, a Wojski radzi rozstrzygnąć go zakładem. Goście idą na grzyby.
Hrabia spotyka w ogrodzie dziewczynę pasącą gęsi. Podczas grzybobrania Sędzia rozmawia z Telimeną w Świątyni dumania o planie małżeństwa Tadeusza z Zosią. Hrabia rysuje Telimenę i rozmawia z Tadeuszem o sztuce. Telimena daje Tadeuszowi bilecik. Przy obiedzie gajowy przynosi wieść o niedźwiedziu i wszyscy szykują się na polowanie.
Narrator opisuje puszczę litewską. W karczmie Jankiela ksiądz Robak opowiada szlachcie o Napoleonie i zapowiada wolność. W puszczy niedźwiedź rzuca się na Tadeusza i Hrabiego, a Robak zabija go strzałem z jednorurki Gerwazego i znika. Wojski gra na rogu. Asesor i Rejent kłócą się, kto trafił, a Gerwazy pokazuje kulę. Strzelcy jedzą bigos, a Wojski opowiada o pojedynku Doweyki z Domeyką.
Telimena wprowadza Zosię do towarzystwa. Tadeusz rozpoznaje w Zosi dziewczynę z pierwszego wieczoru. Na wieczerzy w zamku Podkomorzy oddaje Hrabiemu skórę niedźwiedzia. Gerwazy pojawia się z kluczem zamku i wybucha bójka. Hrabia i Gerwazy planują zajazd na Soplicowo.
Woźny Protazy idzie z pozwem do Hrabiego, ale go nie zastaje. Robak rozmawia z Sędzią o powstaniu i o pojednaniu z Hrabią. Narrator opisuje zaścianek Dobrzyn i jego najbardziej szanowanego mieszkańca, Maćka Dobrzyńskiego, do którego zjeżdża szlachta.
Szlachta radzi u Maćka. Jedni chcą od razu walczyć z Moskalami, inni czekają. Jankiel namawia do zgody, ale Gerwazy podburza zebranych przeciw Sędziemu. Maciek protestuje i ostrzega. Przyjeżdża Hrabia, a szlachta z okrzykiem „Hejże na Soplicę!” rusza na zajazd.
Wieczorem Wojski opowiada o gwiazdach, a Podkomorzy o komecie. W nocy Robak wyznaje bratu tajemnicę. Tadeusz mówi stryjowi, że chce wyjechać, a potem odrzuca Telimenę i obraża ją. Hrabia ze szlachtą najeżdża Soplicowo i zajmuje dwór. Szlachta ucztuje w zdobytym dworze.
Nad ranem Moskale pod wodzą majora Płuta i kapitana Rykowa wiążą śpiącą szlachtę. Robak przyjeżdża jako kwestarz z bronią na wozach, a stronnicy Sopliców rozkuwają jeńców. Płut napastuje Telimenę i zaczyna się bitwa. Tadeusz walczy dzielnie, Robak osłania Hrabiego i dostaje postrzał, a Wojski przewraca sernicę na żołnierzy. Ryków poddaje się Podkomorzemu.
Po burzy Sędzia i Robak układają się z Rykowem, a Gerwazy daje znać, że Płut nikomu nic nie powie. Szlachta i Tadeusz muszą uciekać do Księstwa Warszawskiego. Tadeusz żegna się z Zosią. Umierający Robak wyznaje Gerwazemu i Sędziemu, że jest Jackiem Soplicą, i opowiada historię swojej winy i pokuty. Gerwazy mu wybacza. Przychodzi list o wojnie, a Jacek umiera.
Wiosną przez Litwę idzie wojsko. Po mszy Podkomorzy ogłasza, że Jacek Soplica odzyskał cześć, i zawiesza order na jego grobie. Gerwazy i Protazy rozmawiają o końcu procesu. Tadeusz upewnia się, że Zosia chce za niego wyjść. Wojski kończy spór o charty. Sędzia przedstawia dwie pary narzeczonych; trzecia, Rejent z Telimeną, każe na siebie czekać.
Wojski podaje serwis z obrazami z dawnych dziejów. Dąbrowski ogląda Scyzoryk Gerwazego, a Maciek ostrzega, że Polsce trzeba polskiego bohatera. Tadeusz i Zosia ogłaszają uwolnienie chłopów, a Gerwazy oddaje Zosi skarbczyk Stolnika. Jankiel gra koncert o dziejach Polski. Podkomorzy z Zosią prowadzą poloneza, a szlachta wznosi wiwaty na cześć wodzów, narzeczonych, gości i zmarłych.
Poeta pisze z Paryża o gorzkim losie emigrantów. Jedynym szczęściem jest dla nich myśl o kraju lat dziecinnych. Marzy, żeby jego księgi trafiły kiedyś pod strzechy.
Sprawdź, ile pamiętasz: Pan Tadeusz (księgi I, II, IV, X, XI, XII): sprawdzian z lektury