Na maturze z geografii nie dostaniesz karty wzorów. Centralna Komisja Egzaminacyjna pozwala wnieść tylko linijkę, kalkulator prosty i ewentualnie lupę, więc każdy wzór, od spadku terenu po współczynnik feminizacji, musisz znać sam. Dlatego przygotowaliśmy dla kursantów Geografia Gryzie własną kartę wzorów maturalnych: 15 stron, 7 działów i przykłady rozwiązań krok po kroku.
Kartę pobierzesz za darmo po podaniu adresu e-mail. Dalej znajdziesz, co dokładnie w niej jest, najważniejsze wzory z każdego działu i pułapki, na których najczęściej giną punkty.
Odbierz darmową kartę wzorów z geografii!
Podaj swój adres e-mail, a otrzymasz darmową kartę wzorów maturalnych z geografii!
Czy na maturze z geografii jest karta wzorów
Nie ma. Z oficjalnych materiałów CKE korzystają tylko zdający matematykę („Wybrane wzory matematyczne”) oraz biologię, chemię i fizykę („Wybrane wzory i stałe fizykochemiczne”). Na geografii masz do dyspozycji:
- linijkę (obowiązkowo),
- kalkulator prosty (obowiązkowo),
- lupę (jeśli chcesz).
Zadania obliczeniowe są jednak w każdym arkuszu: skala mapy, nachylenie terenu, wysokość górowania Słońca, czas słoneczny, współczynniki demograficzne. Wzory do nich musisz mieć w głowie, a wynik zapisać z właściwą jednostką.
Co jest w karcie wzorów z geografii
Karta ma 15 stron. Każdy temat to definicja, wzór, ramka „Ważne” z pułapką i, gdzie się da, przykład rozwiązany krok po kroku. Dwa przykłady z kartografii pochodzą z arkusza CKE z maja 2024 r.
| Dział | Co znajdziesz |
|---|---|
| I. Kartografia | kierunki świata, azymut, skala mapy i zamiana jednostek, wysokość względna i bezwzględna, nachylenie terenu, rozciągłość południkowa i równoleżnikowa |
| II. Astronomia | wysokość górowania Słońca w dniach równonocy i przesileń, czas słoneczny, strefowy i urzędowy, linia zmiany daty |
| III. Atmosfera | gradient adiabatyczny, amplituda temperatury, odczytywanie klimatogramu |
| IV. Hydrosfera | bilans wodny, odczytywanie wykresów przepływu rzeki |
| V. Litosfera | stopień i gradient geotermiczny |
| VI. Demografia | 13 współczynników i wskaźników, od przyrostu naturalnego po wskaźnik urbanizacji, piramida wieku i płci |
| VII. Gospodarka | zbiory i plony, saldo wymiany międzynarodowej |
Jak obliczyć nachylenie terenu z mapy
To jedno z najczęstszych zadań obliczeniowych. W karcie rozwiązujemy je na mapie z arkusza CKE z maja 2024 r.: nachylenie góry Zamkowa od szczytu do drogi.
- Zmierz odcinek na mapie: 0,7 cm.
- Zamień skalę: 1 : 50 000 to 1 cm – 500 m.
- Policz długość w terenie: 0,7 · 500 m = 350 m.
- Odczytaj wysokości z poziomic: szczyt 480 m n.p.m., droga 360 m n.p.m., więc Δh = 120 m.
- Podstaw do wzoru.
Skala polowa: skąd 25 hektarów
Przy polu powierzchni podnosisz do kwadratu całą skalę, nie tylko liczbę. Z 1 cm – 500 m wychodzi 1 cm² – 250 000 m², czyli 1 cm² – 25 ha. W karcie jest też tabela zamiany jednostek: ary, hektary, kilometry kwadratowe.
Wysokość górowania Słońca i czas na Ziemi
Do wysokości górowania Słońca używasz szerokości geograficznej φ. Poza strefą międzyzwrotnikową wystarczą 3 wzory.
| Dzień na półkuli północnej | Wzór | Poznań (52°37′N) |
|---|---|---|
| 21 marca i 23 września | h = 90° − φ | 37°23′ |
| 22 czerwca | h = 90° − φ + 23°26′ | 60°49′ |
| 22 grudnia | h = 90° − φ − 23°26′ | 13°57′ |
Strefę międzyzwrotnikową i zadania odwrotne, w których z wysokości Słońca liczysz szerokość geograficzną, rozpisaliśmy w artykule o wysokości górowania Słońca.
Przy czasie zapamiętaj jedną proporcję: 360° to 24 h, więc 15° to 1 h, 1° to 4 minuty, a 1′ to 4 sekundy. Na wschód czas dodajesz, na zachód odejmujesz.
Wzory z demografii, które musisz znać
Demografia to najwięcej wzorów w karcie. Wszystkie mają tę samą budowę: dzielisz jedną liczbę przez drugą i mnożysz przez 1000‰, 100% albo 100.
| Wskaźnik | Wzór | Wynik |
|---|---|---|
| współczynnik przyrostu naturalnego | (U − Z) : L · 1000‰ | ‰ |
| współczynnik salda migracji | (I − E) : L · 1000‰ | ‰ |
| wskaźnik dynamiki liczby ludności | L₂ : L₁ · 100 | liczba |
| współczynnik feminizacji | K : M · 100 | liczba |
| gęstość zaludnienia | L : P | os./km² |
| wskaźnik starości demograficznej | ludność 65+ : cała ludność · 100% | % |
| wskaźnik obciążenia demograficznego | ludność 0–14 i 65+ : ludność 15–64 · 100% | % |
| stopa bezrobocia | bezrobotni : aktywni zawodowo · 100% | % |
| wskaźnik urbanizacji | ludność miejska : cała ludność · 100% | % |
Atmosfera, hydrosfera, litosfera i gospodarka w skrócie
- Amplituda temperatury to najwyższa minus najniższa temperatura i zawsze jest dodatnia: −5°C − (−16°C) = 11°C.
- Gradient adiabatyczny: powietrze wilgotne zmienia temperaturę o 0,6°C na 100 m, suche o 1°C na 100 m, a średnio o 0,65°C na 100 m.
- Bilans wodny: P = E + H, czyli opady to parowanie razem z odpływem.
- Stopień geotermiczny wynosi średnio 33 m na 1°C. W młodych strukturach geologicznych jest zwykle niższy, w starszych wyższy.
- Plony to zbiory podzielone przez powierzchnię zasiewów, najczęściej w dt/ha.
- Saldo wymiany to eksport minus import. Wynik dodatni to nadwyżka, ujemny to deficyt.
Jak uczyć się z karty wzorów
- Trzymaj kartę obok siebie przy każdym zadaniu obliczeniowym, a po rozwiązaniu sprawdź jednostkę wyniku.
- Gdy wzór wchodzi do głowy, zasłoń go i zapisz z pamięci, zanim zaczniesz liczyć.
- Przed maturą przejdź ramki „Ważne”. To w nich są pułapki, na których najczęściej giną punkty.
Jeśli zdajesz maturę w nowej formule, sprawdź też, co zmienia nowa podstawa programowa z geografii.
Podsumowanie
- Na maturze z geografii nie ma karty wzorów, więc wzory musisz znać sam.
- Nasza karta ma 15 stron i obejmuje 7 działów, od kartografii po gospodarkę.
- Najwięcej punktów daje pewność w nachyleniu terenu, górowaniu Słońca i współczynnikach demograficznych.
- Zawsze sprawdzaj jednostkę: ‰, %, sama liczba albo os./km².
Takie zadania rozwiązujemy krok po kroku w kursie Geografia Gryzie do matury rozszerzonej. Zacznij od bezpłatnego szkolenia z Łukaszem, egzaminatorem OKE.
Bezpłatne szkolenie online
Chcesz więcej takich zadań?
Na szkoleniu „Jak napisać rozszerzenie z geografii na 80–100%” rozwiążemy je razem, krok po kroku.
Prowadzi Łukasz Szwarc, egzaminator OKE




