Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →

Chłopi: motywy literackie

Motywy

Ziemia
Ziemia jest w Lipcach miarą człowieka i źródłem sporów. Boryna mówi wprost, że grunt jest jego, a syn odpowiada, że to ziemia po dziadach. Wieś ocenia ludzi po morgach: Hanka wniosła tylko trzy morgi piachu, a o Jagnę Dominikowa targuje się o sześć morgów przy drodze. Kuba i Boryna przeżywają pracę na roli jak modlitwę. (tom I, rozdział X; tom I, rozdział X; tom I, rozdział VIII)
Konflikt ojca i syna
Boryna nie chce oddać gospodarstwa za życia, a Antek pracuje na ojcowskiej ziemi bez własnego gruntu. Zapis dla Jagny zamienia ten cichy żal w otwartą wojnę. Ojciec i syn biją się w izbie, a rano Boryna wypędza Antka z rodziną. (tom I, rozdział X; tom I, rozdział X; tom I, rozdział X)
Małżeństwo jako umowa
Ślub Boryny z Jagną to transakcja. Wójt idzie w swaty z wódką, a Dominikowa żąda zapisu ziemi przed ślubem. Jagna słucha matki i niewiele mówi. O uczuciach nikt nie pyta, liczą się morgi, krowy i pozycja gospodyni. (tom I, rozdział VIII; tom I, rozdział VIII; tom I, rozdział VI)
Obrzęd i obyczaj
Życie wsi porządkują obrzędy: zmówiny z wódką, swaty, wesele z oczepinami i przenosiny, dzień zaduszny na cmentarzu, wieczornica przy kapuście. Reymont opisuje je dokładnie, z pieśniami, strojami i potrawami. Obyczaj mówi każdemu, co wypada, a wieś pilnuje, kto go łamie. (tom I, rozdział XI; tom I, rozdział IX; tom I, rozdział VII)
Wiara ludowa
Wiara mieszka w Lipcach obok codzienności. Kuba ze złotówką od księdza staje przed wielkim ołtarzem, Roch opowiada legendę o Jezusie i psie, a w dzień zaduszny wieś modli się na grobach. Ta pobożność łączy chrześcijaństwo z ludowymi wierzeniami. (tom I, rozdział IV; tom I, rozdział VII; tom I, rozdział IX)
Śmierć
Najmocniejsza scena Jesieni to śmierć Kuby. Ranny parobek boi się szpitala, więc sam obcina sobie nogę siekierą w czasie przenosin Jagny. Umiera cicho, gdy cała wieś się bawi. W Wiośnie umiera Boryna, który nocą sieje ziemię w polu. (tom I, rozdział XII; tom I, rozdział XII; tom III, rozdział XI)
Gromada wiejska
Wieś jest wspólnotą, która wszystko widzi i ocenia. Wieść o zmówinach w kilka godzin obiega Lipce, a kobiety komentują każdy krok Jagny. Gromada ma też twarde prawa: sprawiedliwość ma ten, kogo na nią stać. W Lecie ta sama gromada wywozi Jagnę ze wsi. (tom I, rozdział VIII; tom I, rozdział VIII; tom IV, rozdział XIII)
Piękno i obcość
Jagna różni się od reszty wsi. Kocha wstążki, korale i opowieści o dalekim świecie, a nie dba o ziemię. Na jarmarku najpierw odchodzi od kramu, a potem z radością przyjmuje od Boryny chustkę i wstążkę. Wieś podziwia jej urodę i jednocześnie jej nie ufa. (tom I, rozdział V; tom I, rozdział V; tom I, rozdział IV)
Człowiek i zwierzę
Zwierzęta są w Lipcach członkami gospodarstwa. Śmierć krowy uruchamia całą akcję. Kuba kocha konie i prosi, by nie sprzedawać źrebicy. Pies Łapa idzie za wypędzonym Antkiem, a potem prowadzi Rocha do rannego Kuby. Legenda Rocha mówi o psie wierniejszym od ludzi. (tom I, rozdział II; tom I, rozdział V; tom I, rozdział XII)
Bieda i krzywda
Obok gospodarzy żyją parobcy, komornicy i dziady. Kuba wytarguje od gospodarza ledwie parę rubli podwyżki, a Witek dostaje lanie za stratę krowy. Kuba ginie, bo boi się, że w szpitalu stracą mu nogę, i bo postrzelił go borowy za zająca z pańskiego pola. (tom I, rozdział V; tom I, rozdział III; tom I, rozdział XII)

Konteksty

Młoda Polska
W książce cztery tomy wyszły w latach 1904–1909, a wcześniej powieść drukował w odcinkach „Tygodnik Ilustrowany” (1902–1908). To epoka Młodej Polski. Z tą epoką łączą ją zachwyt nad wsią i ludowością, nastrojowe opisy przyrody i impresjonistyczna gra światła. Podobną fascynację wsią pokazuje „Wesele” Wyspiańskiego, choć w zupełnie innym tonie.
Nagroda Nobla
W 1924 roku Reymont dostał literacką Nagrodę Nobla, przede wszystkim za „Chłopów”. To drugi polski Nobel literacki po Henryku Sienkiewiczu.
Epopeja chłopska
„Chłopi” często nazywa się epopeją chłopską. Powieść pokazuje całą społeczność, a nie jednego bohatera, w pełnym cyklu roku. Tak jak epopeja przedstawia obyczaje, wierzenia i pracę ludu na tle wydarzeń zbiorowych, na przykład bitwy o las.
Stylizacja gwarowa
Reymont pisze stylizacją gwarową. Gwarą mówią nie tylko bohaterowie, ale też narrator. Słychać to w formach takich jak „gront”, „kiej” czy „ostań”.
Naturalizm
W powieści widać ślady naturalizmu: człowiek jest częścią przyrody, a jego życie wyznacza biologia i praca. Najmocniej widać to w scenie, w której Kuba sam obcina sobie nogę, i w opisach śmierci zwierząt.
Wieś po uwłaszczeniu
Akcja dzieje się pod zaborem rosyjskim, po uwłaszczeniu chłopów z 1864 roku. Chłopi są już właścicielami ziemi, ale spierają się z dworem o prawo do lasu. Stąd napięcie z borowym i bitwa o las w Zimie.