Tom pierwszy, Jesień, zaczyna się pod koniec września. Kobiety kopią ziemniaki i plotkują, że stary Boryna mógłby się jeszcze ożenić. Borynom pada najlepsza krowa. Wieczorem wójt radzi gospodarzowi ożenek i podsuwa mu Jagnę, córkę Dominikowej. Boryna ma pięćdziesiąt osiem lat i trzydzieści morgów ziemi, pochował już dwie żony.
Sprawa dawnej służącej Jewki przeciw Borynie kończy się w sądzie w Tymowie na niczym, a w drodze powrotnej Boryna wypytuje Dominikową o Jagnę. Na jarmarku w Tymowie daje Jagnie chustkę i wstążkę. Dominikowa namawia córkę do małżeństwa, bo Jagna zostałaby gospodynią. Wieczorem przy obieraniu kapusty wędrowiec Roch opowiada legendę o Panu Jezusie i wiernym psie.
Wójt idzie w swaty. Dominikowa żąda zapisu sześciu morgów przy drodze i Boryna się zgadza. W sobotę przed Zaduszkami zapisuje ziemię u rejenta. Antek, Hanka i kowalowa domagają się cofnięcia zapisu. Ojciec i syn biją się w izbie, a rano Boryna wypędza Antka z rodziną. Wesele trwa do rana. W czasie przenosin Jagny do domu Boryny parobek Kuba, postrzelony przez borowego, sam obcina sobie nogę siekierą i umiera.
W Zimie Jagna spotyka się z Antkiem, a wieś obwinia Antka o pożar. Bitwa o las z ludźmi dworu kończy tom: borowy rani Borynę, a Antek zabija borowego. Wiosną chłopi siedzą w więzieniu, Hanka prowadzi gospodarstwo, W połowie tomu chłopi wracają z więzienia, tylko Antek zostaje. Na końcu tomu Boryna umiera w polu, siejąc ziemię. Latem Jagna zakochuje się w Jasiu, synu organisty, i gromada wywozi ją ze wsi na gnoju.
Ksiądz siedzi na polu i patrzy, jak parobek orze jego ziemię. Kobiety kopią ziemniaki koło cmentarza i plotkują. Jagustynka mówi, że stary Boryna może się jeszcze ożenić i nie powinien zapisywać ziemi dzieciom. Do kobiet dochodzi wieść, że Borynom pada najlepsza krowa.
Krowa pada, bo pastuch Witek gnał ją z dworskich zagajów, skąd wygonił go borowy. Ambroży puszcza jej krew, ale nic nie pomaga. Boryna wraca z Antkiem i dorzyna krowę. Wieczorem idzie do wójta. Wójt i wójtowa radzą mu, żeby się ożenił, i wymieniają kandydatki. Boryna najdłużej myśli o Jagnie, córce Dominikowej.
Rano Boryna bije Witka za stratę krowy. Potem jedzie do sądu gminnego. Kozioł odpowiada za prosiaka Dominikowej, a Jewka, dawna służąca, chce od Boryny pieniędzy na dziecko. Sprawa Jewki kończy się na niczym. W drodze powrotnej Boryna wiezie Dominikową i jej syna Szymka i ostrożnie wypytuje o Jagnę.
Kuba nosi księdzu upolowane ptaki i dostaje od niego złotówkę. Czuje się uszanowany, więc w kościele staje aż przed wielkim ołtarzem, wśród gospodarzy. Po sumie wieś ogląda strój Jagny. Jagna spotyka spojrzenie Antka i rumieni się.
Przed jarmarkiem Kuba targuje się z Boryną o zasługi i prosi, żeby gospodarz nie sprzedawał źrebicy. Na jarmarku w Tymowie Boryna spotyka Jagnę przy kramach. Jagna najpierw odchodzi od kramu ze wstążkami, a potem przyjmuje od Boryny chustkę i wstążkę. Przy koralach mówi z żalem, że to nie jej.
Przychodzą deszcze i wieś siedzi w chałupach. Ambroży rozmawia z Dominikową o Borynie i podsuwa myśl o zapisie. Dominikowa namawia córkę: Jagna byłaby u Boryny gospodynią. Jagnie jest dobrze przy matce i nie dba o ziemię ani zapisy.
Mateusz odwiedza Jagnę i całuje ją przed wieczornicą. Wieczorem młodzież obiera kapustę u Borynów. Przychodzi wędrowiec Roch i opowiada legendę o psie, którego Jezus obronił przed ludźmi. Pies szedł potem za Nim wszędzie i jako jedyny został pod krzyżem. Jagustynka wyśmiewa tę historię.
Wieś huczy, że Boryna posłał z wódką do Jagny. Wójt jako swat przychodzi do Dominikowej. Dominikowa żąda zapisu: sześciu morgów przy drodze. Boryna się waha, ale się zgadza. Zmówiny zapowiadają kłótnię z dziećmi.
Boryna zapisuje Jagnie sześć morgów u rejenta w mieście. Antek się męczy, a Józka płacze. Kuba po kryjomu poluje na dworskich gruntach i opowiada Witkowi, jak ustrzelił łanię. Wieczorem wieś idzie na cmentarz modlić się za zmarłych.
Antek z Hanką i kowalową przychodzą do ojca o zapis. Boryna krzyczy, że ziemia jest jego. Gdy Hanka i Antek obrażają Jagnę, ojciec i syn biją się w izbie. Rano Boryna wypędza Antka z rodziną. Zamieszkują u starego Bylicy, ojca Hanki.
Druhny przystrajają Jagnę w koronę ze wstążkami. Ślub, uczta i tańce trwają do rana. Gospodarze przy wódce rozmawiają o krzywdach, o lesie i dworze. Boryna tańczy z Jagną obertasa jak młody.
Kuba leży chory w stajni. Postrzelił go borowy, gdy kłusował, a on ukrywał ranę. Ambroży mówi mu, że w szpitalu utną mu nogę. Podczas przenosin Jagny do domu Boryny Kuba sam obcina sobie nogę siekierą. Roch znajduje go we krwi. Kuba umiera spokojnie.
Jagna mieszka u Boryny, ale coraz bliżej jej do Antka. Wieś obchodzi Wigilię i święta. Antek pije i żyje w nędzy. Na zabawie w karczmie Antek tańczy z Jagną na przedzie.
We wsi wybucha pożar. Kowal i część gospodarzy mówią, że podpalił Antek, który dawno się odgrażał.
Zima kończy się bitwą chłopów z ludźmi dworu o las. Borowy ciężko rani Borynę kolbą, a Antek zabija borowego.
Boryna leży nieprzytomny, a chłopi siedzą w więzieniu za bitwę o las. Gospodarstwem rządzi Hanka i dojrzewa w biedzie. W połowie tomu chłopi wracają z więzienia, tylko Antek zostaje. Po wsi chodzą plotki o Jagnie i wójcie.
Chory Boryna wychodzi nocą w pole, sieje garściami ziemię i umiera.
Do wsi przyjeżdża Jasio, syn organisty, ubrany po księżemu, i Jagna zakochuje się w nim. Hanka słyszy w urzędzie, że Antka wypuszczą przed procesem, gdy zostanie zapłacona kaucja.
Gromada uznaje Jagnę za winną zła we wsi. Kobiety wywożą ją ze wsi na wozie z gnojem.
Sprawdź, ile pamiętasz: Chłopi: sprawdzian z lektury