Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →
Zniszczone kamienice miasta po wojnie, gruz na ulicy, a nad ruinami przejaśnia się niebo.

Literatura wojny i okupacji: karta epoki

1939–1945

Ramy czasowe

1939–1945. Daty wyznacza historia: 1 września 1939 roku Niemcy napadły na Polskę, a 8 maja 1945 roku wojna w Europie się skończyła. To umowne ramy. Do epoki zalicza się też utwory napisane po wojnie, jeśli mówią o wojnie, okupacji i obozach. Wszystkie cztery lektury maturalne z listy tej karty ukazały się po 1945 roku.

Tło

Literatura wojny i okupacji to twórczość z lat 1939-1945 i utwory, które później opowiadały o tym czasie. Wojna zaczęła się 1 września 1939 roku napaścią Niemiec na Polskę. 17 września 1939 roku na Polskę napadł też Związek Radziecki. W Europie wojna skończyła się 8 maja 1945 roku.

Polska znalazła się pod dwiema okupacjami. Okupanci prowadzili terror, aresztowania i wywózki. Polacy odpowiedzieli konspiracją, czyli tajnym życiem: podziemnym wojskiem, tajnym nauczaniem i podziemną prasą. W 1943 roku podziemie wydało „Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego, opowieść o harcerzach z Szarych Szeregów.

Niemcy zamordowali prawie 6 milionów Żydów. Tę zbrodnię nazywamy Zagładą albo Holokaustem. Od 19 kwietnia do 16 maja 1943 roku trwało powstanie w getcie warszawskim. Jednym z jego dowódców był Marek Edelman, bohater reportażu Hanny Krall „Zdążyć przed Panem Bogiem”.

1 sierpnia 1944 roku wybuchło powstanie warszawskie. Trwało 63 dni. Zginęło w nim wielu młodych poetów, między innymi Krzysztof Kamil Baczyński i Tadeusz Gajcy. Ich pokolenie, urodzone około 1920 roku, nazywamy pokoleniem Kolumbów.

Osobny nurt to literatura obozowa. Opisuje niemieckie obozy koncentracyjne, czyli lagry, oraz sowieckie obozy pracy, czyli łagry. Tadeusz Borowski pisał o Auschwitz, Gustaw Herling-Grudziński o łagrze w Jercewie. W opowiadaniach Borowskiego więzień przystosowany do obozu traci dawne zasady moralne. Taką postać nazywamy człowiekiem zlagrowanym.

Wojna potwierdziła przeczucia katastrofistów, poetów dwudziestolecia, którzy zapowiadali zagładę świata. Po wojnie pisarze pytali, jak mówić o tym, co się stało, i czy po takim doświadczeniu da się jeszcze wierzyć w człowieka.

Cechy epoki

Literatura świadectwa
Pisarze opisują to, co sami przeżyli albo widzieli. Ważniejsza od pięknego stylu jest prawda o wydarzeniach.
Biografizm
Losy autora splatają się z treścią utworu. Borowski był więźniem Auschwitz, Herling-Grudziński więźniem łagru, Baczyński żołnierzem powstania warszawskiego.
Rezygnacja z patosu
Część pisarzy opowiada o zbrodni rzeczowo, bez wielkich słów i ocen. Taka narracja w opowiadaniach Borowskiego pokazuje, że w obozie zło stało się codziennością.
Poezja tyrtejska
Wiersze, które wzywają do walki i podtrzymują ducha. Nazwa pochodzi od Tyrtajosa, starożytnego poety, który zagrzewał Spartan do boju. W czasie okupacji pisali taką poezję między innymi Baczyński i Gajcy.
Katastrofizm spełniony
Przed wojną poeci katastrofiści przeczuwali zagładę świata. Wczesne wiersze Miłosza przeczuwały zagładę, a wojna te wizje spełniła.
Literatura obozowa
Utwory o niemieckich obozach koncentracyjnych i sowieckich łagrach. Najczęściej mają formę wspomnień więźnia.
Temat Zagłady
Literatura mówi o zamordowaniu prawie 6 milionów Żydów. Pyta, jak zachować pamięć o ofiarach i jak opisać zbrodnię, której nie da się porównać z niczym wcześniejszym.
Człowiek w sytuacji granicznej
Wojna i obóz wystawiają człowieka na skrajną próbę. Literatura sprawdza, czy w takich warunkach można zachować godność, przyjaźń i moralność.
Konspiracja i walka
Utwory pokazują podziemne wojsko, tajne nauczanie i akcje dywersyjne. Bohaterami są często młodzi ludzie, jak harcerze z „Kamieni na szaniec”.
Parabola
Niektórzy pisarze mówią o wojnie nie wprost. „Dżuma” Camusa opowiada o epidemii w Oranie, ale można ją czytać jako opowieść o wojnie, totalitaryzmie i złu w człowieku.

Najważniejsi autorzy

  • Ilustracja: młody szczupły mężczyzna o ciemnych włosach w płaszczu z lat czterdziestych.

    Krzysztof Kamil Baczyński

    Urodził się w 1921 roku w Warszawie. Należał do Szarych Szeregów i Armii Krajowej. Zginął 4 sierpnia 1944 roku w powstaniu warszawskim. Pisał wiersze o pokoleniu, któremu wojna zabrała młodość.

  • Ilustracja: młody mężczyzna o krótkich jasnych włosach w marynarce z lat czterdziestych.

    Tadeusz Borowski

    Urodził się w 1922 roku w Żytomierzu. W 1943 roku Niemcy aresztowali go w Warszawie i wywieźli do Auschwitz. Przeżył obóz i w 1946 roku wrócił do kraju. Opisał obóz w opowiadaniach, między innymi w „Proszę państwa do gazu”. Zmarł w 1951 roku.

  • Gustaw Herling-Grudziński

    Urodził się w 1919 roku w Kielcach. W 1940 roku aresztowało go NKWD. Był więźniem łagru w Jercewie w obwodzie archangielskim. Po zwolnieniu w 1942 roku wstąpił do armii generała Andersa i walczył pod Monte Cassino. Na emigracji napisał „Inny świat”. Zmarł w 2000 roku w Neapolu.

  • Hanna Krall

    Polska reporterka urodzona w Warszawie. Rozmawiała z Markiem Edelmanem, jednym z dowódców powstania w getcie warszawskim. Z tej rozmowy powstał reportaż „Zdążyć przed Panem Bogiem”.

  • Ilustracja: mężczyzna o ciemnych zaczesanych włosach w płaszczu z postawionym kołnierzem.

    Albert Camus

    Francuski pisarz, urodzony w 1913 roku w Algierii. Napisał powieść „Dżuma”, wydaną w 1947 roku. W 1957 roku dostał literacką Nagrodę Nobla. Zmarł w 1960 roku.

  • Czesław Miłosz

    Poeta urodzony w 1911 roku w Szetejniach na Litwie. Przed wojną należał do poetów katastrofistów. W 1945 roku wydał tom „Ocalenie” z wierszami z lat 1932-1945, w tym z czasów okupacji. W 1980 roku dostał literacką Nagrodę Nobla. Zmarł w 2004 roku w Krakowie.

Lektury z tej epoki

Motywy epoki

Człowiek zlagrowany
Więzień, który przystosował się do obozu i podporządkował głodowi i strachowi. Traci dawne wartości. Tak pokazuje więźniów Borowski w „Proszę państwa do gazu”.
Godność w skrajnej sytuacji
Czy można zachować godność, gdy wszystko jest odebrane? Pytają o to „Zdążyć przed Panem Bogiem” i „Inny świat”.
Zło i postawy wobec niego
W „Dżumie” bohaterowie różnie reagują na epidemię: jedni walczą, inni uciekają albo korzystają z nieszczęścia. Zaraza jest obrazem zła.
Poświęcenie
Bohaterowie ryzykują życie dla innych. Doktor Rieux leczy chorych w zarażonym mieście, harcerze z „Kamieni na szaniec” odbijają przyjaciela z rąk gestapo.
Przyjaźń
Przyjaźń pomaga przetrwać. Łączy chłopców z „Kamieni na szaniec” i bohaterów walczących z zarazą w „Dżumie”.
Pokolenie naznaczone wojną
Młodzi ludzie, którym wojna zabrała młodość. Pokolenie Kolumbów, urodzone około 1920 roku, walczyło w konspiracji i w powstaniu.
Getto i Zagłada
Zamknięcie Żydów w getcie, wywózki i powstanie w getcie warszawskim w 1943 roku. Mówi o tym „Zdążyć przed Panem Bogiem”.
Zniewolenie
System obozowy odbiera człowiekowi wolność, a potem kształtuje go na nowo. Tak działają łagier w „Innym świecie” i obóz w opowiadaniach Borowskiego.
Pamięć i świadectwo
Ocaleni opowiadają, żeby ofiary nie zostały zapomniane. Edelman mówi o getcie w rozmowie z Hanną Krall, Borowski i Herling-Grudziński spisują swoje doświadczenia.

Konteksty

Kontekst historyczny
Napaść Niemiec 1 września 1939 roku i Związku Radzieckiego 17 września 1939 roku, okupacja, powstanie w getcie warszawskim w 1943 roku, powstanie warszawskie w 1944 roku, koniec wojny w Europie 8 maja 1945 roku.
Kontekst filozoficzny
Camus pisał o absurdzie ludzkiego losu. „Dżumę” zalicza się do literatury egzystencjalistycznej, choć sam autor odcinał się od egzystencjalizmu.
Kontekst literacki
„Inny świat” nawiązuje do „Wspomnień z domu umarłych” Fiodora Dostojewskiego: tytułem, mottem i budową. Tytuł „Kamieni na szaniec” pochodzi z wiersza Juliusza Słowackiego „Testament mój”.
Kontekst biograficzny
Autorzy lektur sami przeżyli to, o czym piszą: Borowski Auschwitz, Herling-Grudziński łagier. Krall oddaje głos Edelmanowi, który przeżył getto warszawskie.
Kontekst religijny
Wojna każe pytać o sens cierpienia i o Boga. W „Dżumie” obok lekarza Rieux walczy z zarazą ksiądz Paneloux, więc powieść zestawia odpowiedź rozumu i odpowiedź wiary.

Quiz z epoki

  1. Pytanie 1 z 10

    Od jakiego wydarzenia liczymy początek literatury wojny i okupacji?

  2. Pytanie 2 z 10

    Kogo nazywamy pokoleniem Kolumbów?

  3. Pytanie 3 z 10

    Kim jest „człowiek zlagrowany”?

  4. Pytanie 4 z 10

    Gdzie był więziony Gustaw Herling-Grudziński?

  5. Pytanie 5 z 10

    Gdzie toczy się akcja „Dżumy”?

  6. Pytanie 6 z 10

    Z kim rozmawia Hanna Krall w „Zdążyć przed Panem Bogiem”?

  7. Pytanie 7 z 10

    Jak zginął Krzysztof Kamil Baczyński?

  8. Pytanie 8 z 10

    Czym jest poezja tyrtejska?

  9. Pytanie 9 z 10

    Kiedy wybuchło powstanie w getcie warszawskim?

  10. Pytanie 10 z 10

    Jakim gatunkiem jest „Dżuma” Camusa?

Pytania bez odpowiedzi: 10

Krzyżówka

Kliknij kratkę albo hasło i wpisz odpowiedź. Postęp zapisuje się w tej przeglądarce.

1 poziomo: Pokolenie urodzone około 1920 roku

Poziomo

Pionowo

Krzyżówka do druku

Podaj e-mail, a plik PDF z krzyżówką pobierze się od razu. Rozwiązanie jest na osobnej stronie.

Administratorem danych jest Edubite Sp. z o.o. Cel, czas i Twoje prawa opisuje polityka prywatności.

Pytania jawne na maturę ustną

Pytania z listy CKE na lata 2026–2028, z numerem z komunikatu dyrektora CKE.

  1. Pytanie 56. „Człowiek zlagrowany” jako ofiara zbrodniczego systemu. Omów zagadnienie na podstawie utworu Proszę państwa do gazu Tadeusza Borowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Tadeusz Borowski, Proszę państwa do gazu)
  2. Pytanie 57. Jakie znaczenie ma tytuł dla odczytania sensu utworu? Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Innego świata Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat (fragmenty))
  3. Pytanie 58. Konsekwencje zniewolenia człowieka. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Innego świata Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat (fragmenty))
  4. Pytanie 59. Czy możliwe jest zachowanie godności w skrajnych sytuacjach? Omów zagadnienie na podstawie Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Hanna Krall, Zdążyć przed Panem Bogiem)
  5. Pytanie 60. Zagłada z perspektywy świadka i uczestnika wydarzeń w getcie. Omów zagadnienie na podstawie Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Hanna Krall, Zdążyć przed Panem Bogiem)
  6. Pytanie 61. Walka o życie z perspektywy wojennej i powojennej. Omów zagadnienie na podstawie Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Hanna Krall, Zdążyć przed Panem Bogiem)
  7. Pytanie 62. Co skłania człowieka do poświęceń? Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Albert Camus, Dżuma)
  8. Pytanie 63. Człowiek wobec cierpienia i śmierci. Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Albert Camus, Dżuma)
  9. Pytanie 64. Czy możliwa jest przyjaźń w sytuacjach skrajnych? Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Albert Camus, Dżuma)
  10. Pytanie 65. Jakie postawy przyjmuje człowiek wobec zła? Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. (Albert Camus, Dżuma)