Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →

Iliada: motywy literackie

Motywy

Gniew
Epos zaczyna się od słowa gniew. Gniew Achillesa na Agamemnona sprowadza na Greków klęski i śmierć wielu ludzi. Po śmierci Patrokla zmienia kierunek i spada na Trojan. Gaśnie dopiero w scenie z Pryjamem, gdy Achilles przypomina sobie własnego ojca. (Księga I; Księga XVIII; Księga XXIV)
Heroizm i honor
Bohaterowie walczą dla sławy i czci. Hektor wie, że Troja upadnie, a mimo to idzie do walki, bo wstydziłby się przed Trojanami. Achilles wybiera zemstę, choć wie od matki, że zginie wkrótce po Hektorze. Sam jednak w poselstwie pyta, czy chwała ma sens, skoro dzielny i tchórz giną tak samo. (Księga VI; Księga IX; Księga XVIII; Księga XXII)
Los i przeznaczenie
Ludzie i bogowie wiedzą, że los się spełni. Zeus waha się, czy ratować syna Sarpedona, ale go nie ratuje. Hektor mówi żonie, że nikt nie umrze przed wyznaczonym czasem. Achilles zna swój wyrok od matki. Heroizm polega tu na tym, że człowiek przyjmuje los i walczy dalej. (Księga VI; Księga XVI; Księga XVIII)
Przyjaźń
Achilles i Patrokl są sobie najbliżsi. Śmierć przyjaciela boli Achillesa bardziej niż utrata Bryzeidy i każe mu wrócić do walki. Dla Patrokla wyprawia pogrzeb z igrzyskami, a cień przyjaciela prosi go we śnie, by ich prochy spoczęły razem. (Księga XVI; Księga XVIII; Księga XXIII)
Rodzina i miłość
Pożegnanie Hektora z Andromachą to obraz rodziny w czasie wojny: żona boi się wdowieństwa, synek płacze na widok hełmu, ojciec modli się o jego przyszłość. Pryjam i Hekabe błagają syna z murów. Pryjam ryzykuje życiem, by odzyskać ciało syna. (Księga VI; Księga XXII; Księga XXIV)
Wojna
Epos pokazuje wojnę z bliska: rany, śmierć młodych ludzi, płacz rodzin. Poeta podaje imiona zabitych i często ich historię. Wojna przynosi chwałę, ale też okrucieństwo, jak zabicie błagającego Likaona czy dwunastu jeńców na stosie. (Księga XI; Księga XXI; Księga XXIII)
Bogowie wśród ludzi
Bogowie biorą udział w wojnie jak strony sporu. Pallas i Hera pomagają Grekom, Feb i Kiprys Trojanom. Przybierają ludzkie postaci, zwodzą, ratują i ranią. Sami też cierpią, gdy Diomed rani Aresa i Kiprys. (Księga V; Księga XIV; Księga XXII)
Śmierć i pogrzeb
Prawo do pogrzebu jest dla bohaterów najważniejsze. Hektor przed pojedynkiem proponuje, by zwycięzca oddał ciało pokonanego, a Achilles odmawia. Cień Patrokla mówi, że bez pogrzebu nie może wejść do krainy Hada. Znieważanie zwłok Hektora oburza bogów, a epos kończy się pogrzebem. (Księga XXII; Księga XXIII; Księga XXIV)
Litość i pojednanie
W ostatniej księdze wróg staje się człowiekiem. Pryjam całuje ręce zabójcy syna i prosi, by Achilles wspomniał ojca. Obaj płaczą, każdy nad swoją stratą. Achilles oddaje ciało i daje Trojanom czas na pogrzeb. (Księga XXIV)
Ojciec i syn
Relacja ojca i syna wraca w eposie wiele razy. Hektor modli się za syna, Pryjam błaga Hektora i jedzie po jego ciało. Achilles myśli o ojcu Peleju, który zostanie sam na starość. Fojniks wychowywał Achillesa jak ojciec. (Księga VI; Księga IX; Księga XXIV)
Jednostka i wspólnota
Achilles stawia swoją urażoną cześć ponad losem wojska i patrzy, jak giną Grecy. Hektor przeciwnie: walczy za miasto i wstydziłby się chronić z dala od boju. Jego błąd polega na tym, że gniewnie odrzuca radę Polidama i zostawia wojsko na równinie, gdy Achilles wraca do walki. (Księga I; Księga XVIII; Księga XXII)
Sztuka i obraz świata
Tarcza Achillesa przedstawia cały świat: ziemię, niebo, gwiazdy, miasto w czasie wesela i sporu, miasto w czasie wojny, orkę, żniwa, winobranie i taniec. W środku eposu o wojnie pojawia się obraz zwykłego życia w pokoju. (Księga XVIII)

Konteksty

Mit o wojnie trojańskiej
Według mitu wojna wybuchła, bo trojański królewicz Parys porwał Helenę, żonę Menelaja, króla Sparty. Menelaj poprosił o pomoc brata, Agamemnona, i książąt achajskich. Oblężenie Troi trwało dziesięć lat. „Iliada” opisuje tylko krótki odcinek ostatniego roku i nie pokazuje ani porwania, ani zdobycia miasta.
Homer i powstanie eposu
Homer to grecki pieśniarz wędrowny, uważany za ojca poezji epickiej. O jego życiu nic pewnego nie wiadomo, a o miano jego ojczyzny spierało się siedem miast. Większość badaczy uważa, że „Iliada” powstała w VIII wieku p.n.e. w Jonii. Długo przekazywano ją ustnie, zanim ją spisano.
Cechy eposu homeryckiego
W oryginale epos jest pisany heksametrem. Zaczyna się inwokacją, czyli prośbą do bogini o natchnienie. Narrator jest wszechwiedzący i zna zamiary bogów. Typowe są stałe określenia bohaterów, jak „prędkonogi” Achilles, i porównania homeryckie: długie obrazy, które rozwijają się w osobną scenę, jak porównanie ludzi do liści.
Przekład Dmochowskiego
Polski tekst „Iliady”, z którego korzystamy, przetłumaczył Franciszek Ksawery Dmochowski (1762–1808), pijar, poeta i teoretyk literatury klasycystycznej. Przekład jest wierszowany i rymowany, więc różni się brzmieniem od greckiego heksametru. Stąd formy imion takie jak Pryjam, Feb, Pallas czy Kiprys.
Odkrycie Troi
Długo uważano Troję za miasto wymyślone. W 1871 roku Heinrich Schliemann rozpoczął wykopaliska na wzgórzu Hisarlik w Azji Mniejszej, bo uważał, że tam leżała Troja Homera. Znaleziony tam skarb nazwał skarbem Priama.
„Odprawa posłów greckich” Kochanowskiego
Jan Kochanowski sięgnął po mit trojański w tragedii „Odprawa posłów greckich”, wystawionej po raz pierwszy w 1578 roku. Akcja dzieje się w Troi przed wojną, a wśród postaci są Aleksander, czyli Parys, trojański polityk Antenor, Helena i grecki poseł Ulisses. To dobry kontekst do tematu odpowiedzialności władzy za wspólnotę.
Antyk i postawa bohaterska
„Iliada” należy do literatury starożytnej Grecji. Bohater eposu walczy o sławę, która przetrwa jego śmierć, i przyjmuje los wyznaczony przez bogów. Na maturze ustnej Iliada pojawia się w pytaniu o heroizm jako postawę człowieka w zmaganiu się z losem.