Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →

Lament świętokrzyski: motywy literackie

Motywy

Cierpiąca matka
To główny motyw utworu i temat pytania jawnego CKE na maturę ustną. Matka patrzy na mękę jedynego dziecka i nic nie może zrobić. Jej ból jest ludzki: mówi o własnym ciele, o tym, jak nosiła Syna w sercu, i o tym, że zostanie sama. Utwór pokazuje matkę Boga jak każdą matkę, która traci dziecko. (Całość; Całość; Całość)
Bezradność wobec cierpienia
Piąta strofa to szereg rzeczy, które Matka chciałaby zrobić: podeprzeć głowę, otrzeć krew, dać pić. Każde pragnienie Matki ma formę „bych”, czyli „zrobiłabym”. Kończy je zdanie, że nie może dosięgnąć ciała Syna. Bezradność boli ją bardziej niż sam widok krwi. (Całość)
Krew
Słowo krew i jego odmiany pojawiają się pięć razy: krwawa głowa, krwawe gody, rozkrwawione dziecko, krwawa godzina i krew, która płynie po Synu. Cztery z nich stoją w trzech pierwszych strofach. Krew czyni mękę widoczną i dotkliwą. (Całość; Całość; Całość; Całość)
Żal i bunt wobec obietnicy
W szóstej strofie Matka pyta anioła Gabryjela, gdzie jest radość, którą jej obiecał. Przeciwstawia jego słowa „pełna miłości” swojemu stanowi: jest pełna smutku. To odważny wyrzut wobec posłańca Boga, nie pokorna modlitwa. (Całość)
Współczucie
Matka nie cierpi w milczeniu. Najpierw prosi zebranych, by ją wysłuchali i jej żałowali. Na końcu prosi matki, by modliły się za swoje dzieci. Utwór ma więc wciągnąć słuchacza w cudzy ból i sprawić, że będzie współczuł. (Całość; Całość; Całość)
Cierpienie niewinnego
Matka mówi wprost, że Syn cierpi męki, choć nie ma żadnej winy. Dlatego jej ból jest tak gorzki: kara spada na kogoś, kto na nią nie zasłużył. (Całość)
Czułość matki
Matka mówi do Syna zdrobnieniami: „Synku”, „główka”. Nazywa go miłym, wybranym, swoją nadzieją. Czułe słowa zderzają się z opisem krwi i męki, co jeszcze mocniej porusza. (Całość; Całość)
Samotność
Matka podkreśla, że miała tylko jednego Syna. W ostatnich wersach mówi, że nie ma i nie będzie miała nikogo innego. Śmierć Syna oznacza dla niej całkowitą samotność. (Całość; Całość)

Konteksty

Średniowiecze
Utwór powstał w XV wieku, pod koniec polskiego średniowiecza. Szkoła omawia go z tą epoką jako przykład religijnej liryki w języku polskim.
Skąd znamy tekst
Rękopis pochodził z klasztoru benedyktynów na Łysej Górze, zwanej Świętym Krzyżem, i stąd pochodzi nazwa „Lament świętokrzyski”. Oryginalny rękopis zaginął w XIX wieku, gdy po powstaniu listopadowym wywieziono do Petersburga zbiory Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie. Tekst przetrwał w odpisie Łukasza Gołębiowskiego, który znalazł rękopis. Po raz pierwszy wydrukowano go w 1852 roku.
Plankt
Plankt, z łaciny planctus, to lament, płacz po zmarłym albo umierającym. W średniowieczu najczęściej był to płacz Matki Boskiej pod krzyżem. „Lament świętokrzyski” to polski plankt.
Ewangelia według świętego Jana
Spośród czterech Ewangelii tylko Ewangelia według świętego Jana mówi, że matka Jezusa stała pod krzyżem (J 19, 25–27). Nie ma tam jej skargi. Skargę Matki dopowiadały apokryfy i średniowieczna poezja, a „Lament” jest jej polską wersją.
Stabat Mater
„Stabat Mater dolorosa”, czyli „Stała Matka bolejąca”, to łacińska pieśń o boleści Maryi pod krzyżem. Tradycja wiąże ją z XIII wiekiem i z Jacopone da Todi. „Lament świętokrzyski” rozwija ten sam motyw po polsku.
Misterium wielkopiątkowe
Badacze przypuszczają, że wiersz mógł być częścią misterium, czyli religijnego przedstawienia o męce Chrystusa, granego w Wielki Piątek. Pewności nie ma.
Kult maryjny i współczucie
Od XI wieku w Europie, a od XIII wieku w Polsce szczególnie mocno rozwijał się kult Maryi. Teksty o Matce Bolejącej miały uczyć wiernych współczucia, po łacinie compassio.
Późniejsze przeróbki
„Lament świętokrzyski” był wzorem dla późniejszych poetów. Najbardziej znane przeróbki napisali Kazimierz Brodziński i Felicjan Faleński.