Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →

Pieśń o Rolandzie: motywy literackie

Motywy

Wzorzec rycerza
Roland, Oliwier i Turpin pokazują średniowieczny ideał rycerza. Rycerz jest wierny panu i Bogu, walczy do końca i woli śmierć niż hańbę. Roland mówi, że dla pana trzeba „oddać skórę”. Turpin dodaje, że rycerz, póki żyje, nie poddaje się. Utwór pokazuje też granicę tego ideału: odwaga bez miary prowadzi do klęski. (rozdział LXXIX; rozdział LXXXVIII; rozdział CLV; rozdział CLXXIV)
Honor i lęk przed hańbą
Roland odmawia zadęcia w róg, bo boi się, że straci w słodkiej Francji swoje imię. Rycerze chcą, żeby nie śpiewano o nich złych pieśni. Honor waży dla nich więcej niż życie. Ten sam lęk przed hańbą sprawia jednak, że pomoc przychodzi za późno. (rozdział LXXIX; rozdział LXXXIII; rozdział LXXXIV; rozdział CXXIX)
Męstwo i roztropność
Narrator zestawia dwóch przyjaciół: „Roland jest mężny, a Oliwier roztropny”. Oliwier mówi później, że dzielność i szaleństwo to dwie różne rzeczy, a miara warta jest więcej niż zarozumienie. Spór o róg to spór o to, czy wolno ryzykować życie innych dla własnej sławy. (rozdział LXXXVII; rozdział CXXXI)
Przyjaźń
Roland i Oliwier to towarzysze broni. Kłócą się o róg, ale Turpin ich godzi. Oślepiony Oliwier uderza Rolanda, a Roland przebacza mu w obliczu Boga. Po śmierci przyjaciela Roland mdleje z żalu. (rozdział CXXXI; rozdział CXXXII; rozdział CXLIX; rozdział CL)
Zdrada
Ganelon zdradza z zemsty na pasierbie i dla darów. Przysięga zdradę na relikwie miecza. Przed sądem twierdzi, że zemsta to nie zdrada. Tiery odpowiada, że kto zdradził służbę cesarzowi, jest zdrajcą. Utwór kończy jego historię przestrogą: kto zdradza, gubi innych z sobą. (rozdział XLVI; rozdział CCLXXIII; rozdział CCLXXVII; rozdział CCLXXXVIII)
Śmierć rycerza
Roland umiera według średniowiecznego wzoru dobrej śmierci. Wchodzi na wzgórze, kładzie pod sobą miecz i róg, obraca twarz ku wrogom, spowiada się i podaje Bogu rękawicę. Anioły niosą jego duszę do raju. Także Oliwier i Turpin umierają z modlitwą. (rozdział CL; rozdział CLXVI; rozdział CLXXIV; rozdział CLXXVI)
Wiara i wojna z poganami
Francuzi walczą za chrześcijaństwo, a pogan pokazano jako czcicieli Mahometa, Apollina i Terwaganta. Turpin obiecuje poległym raj jak męczennikom. Po zwycięstwie Karol każe niszczyć meczety i chrzcić pogan, a opornych zabijać. Tylko Bramimonda przyjmuje chrzest z własnej woli. (rozdział I; rozdział LXXXIX; rozdział CCLXVI; rozdział CCXC)
Miecz
Miecze mają imiona: Durendal Rolanda, Hauteclaire Oliwiera, Almas Turpina, Radosny Karola, Murglej Ganelona i Szacowny Baliganta. Durendal ma w gałce relikwie. Roland próbuje go rozbić, by nie dostał się poganom. Na relikwiach miecza Ganelon przysięga zdradę. (rozdział XLVI; rozdział LXXXVIII; rozdział CLXXIII; rozdział CLXXXIII)
Róg
Róg to znak wezwania pomocy. Roland przez długi czas odmawia zadęcia, a gdy dmie, pęka mu skroń. Karol słyszy go z daleka, ale Ganelon mówi, że to zabawa. Róg staje się znakiem spóźnionej decyzji. (rozdział LXXXIII; rozdział CXXXIII; rozdział CXXXIV; rozdział CXXXV)
Słodka Francja
Bohaterowie wciąż mówią o „słodkiej Francji”. Roland w ostatnich chwilach wspomina ją razem z zdobytymi ziemiami i swoim panem. Burza nad Francją w czasie bitwy zapowiada jego śmierć: narrator mówi, że to wielka żałoba po Rolandzie. (rozdział CX; rozdział CXXVIII; rozdział CLXXVI)
Władca
Karol to cesarz o białej brodzie, potężny i sprawiedliwy, ale też samotny i płaczący. Bóg dba o niego: anioł z nim rozmawia, słońce staje dla niego w miejscu. Mimo władzy na sądzie musi szukać obrońcy swojej racji. Na końcu skarży się, że jego życie to męka. (rozdział VIII; rozdział CLXXIX; rozdział CCLXXVII; rozdział CCXCI)
Sąd boży
O winie Ganelona rozstrzyga pojedynek Tierego z Pinabelem. Wątły Tiery pokonuje silnego Pinabela, a Frankowie krzyczą, że Bóg sprawił cud. Zwycięstwo w walce jest dla nich dowodem racji. (rozdział CCLXXVII; rozdział CCLXXXVI)

Konteksty

Kontekst historyczny
Utwór nawiązuje do prawdziwej bitwy w wąwozie Roncevaux w Pirenejach w 778 roku. Wtedy tylną straż Karola Wielkiego napadli Baskowie, a nie Saraceni. Pieśń zamienia drobną porażkę w wielką wojnę chrześcijan z poganami.
Chanson de geste
„Pieśń o Rolandzie” to najstarszy i najbardziej znany francuski epos rycerski z gatunku chanson de geste, czyli pieśni o czynach. Utwór pochodzi z XI wieku. Tekst dzieli się na krótkie części, w których powtarzają się te same sceny i formuły, na przykład trzykrotna prośba Oliwiera o zadęcie w róg.
Rękopis i autor
Pieśń znamy z rękopisu oksfordzkiego z około 1170 roku. Autor jest nieznany. Na końcu rękopisu pada tylko imię Turolda, a w przekładzie Boya ostatnie zdanie brzmi: „Tu kończy się pieśń, którą Turold spisał...”.
Karol Wielki
Prawdziwy Karol Wielki był królem Franków i od 800 roku cesarzem. Zmarł w 814 roku w Akwizgranie. W pieśni jest starcem o białej brodzie, któremu poganie dają dwieście lat.
Feudalizm i wierność wasala
Rycerze pieśni myślą jak wasale. Służą swojemu panu, a zdrada pana jest najcięższą zbrodnią. Przed śmiercią Roland ofiarowuje Bogu prawą rękawicę, tym samym znakiem, którym Karol powierzał poselstwo Ganelonowi.
Ars moriendi
Ars moriendi to średniowieczny motyw sztuki dobrego umierania. Śmierć Rolanda pokazuje go wyraźnie: bohater spowiada się, modli i oddaje duszę Bogu, a anioły zabierają ją do raju.
Sąd boży
W średniowieczu stosowano ordalia, czyli sąd boży jako środek dowodowy. Jedną z jego form był pojedynek sądowy: zwycięzca miał rację. Tak w pieśni rozstrzyga się sprawa Ganelona.
Na maturze
Lista jawnych pytań CKE na egzamin ustny zawiera pytanie: „Średniowieczny wzorzec rycerza. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Pieśni o Rolandzie”. Na maturze pisemnej w 2026 roku pojawił się fragment o śmierci Rolanda w przekładzie Boya-Żeleńskiego.