Karol Wielki od siedmiu lat zdobywa Hiszpanię. Nie poddała się tylko Saragossa, gdzie rządzi Marsyl, czciciel Mahometa i Apollina. Marsyl za radą Blankandryna wysyła do cesarza posłów z gałązkami oliwnymi: obiecuje dary, zakładników, hołd i przyjęcie chrztu w Akwizgranie. Ma to być podstęp, który wyprowadzi Francuzów z Hiszpanii.
Na naradzie w zdobytej Kordowie Roland przypomina, że Marsyl kiedyś już kłamał i zabił dwóch posłów, Bazana i Bazylego. Ganelon odpowiada, że pycha jest złym doradcą, a książę Naim go popiera. Karol szuka posła. Roland wskazuje swojego ojczyma Ganelona, a ten wpada w gniew i grozi pasierbowi. Gdy bierze od cesarza rękawicę, upuszcza ją, co Frankowie biorą za złą wróżbę.
W drodze Ganelon i Blankandryn odkrywają, że obaj chcą śmierci Rolanda. W Saragossie Ganelon najpierw obraża Marsyla, potem doradza mu zasadzkę: Karol zostawi w wąwozach tylną straż z Rolandem i Oliwierem, a poganie mają ją zaatakować dwa razy. Ganelon przysięga zdradę na relikwie swojego miecza i bierze dary. Po powrocie okłamuje cesarza i proponuje Rolanda na dowódcę tylnej straży. Karol ma złe sny i płacze, ale zgadza się. Roland bierze tylko dwadzieścia tysięcy ludzi.
W Ronsewal Oliwier widzi z pagórka wielką armię pogan. Trzy razy prosi Rolanda, by zadął w róg, i trzy razy słyszy odmowę. Arcybiskup Turpin rozgrzesza rycerzy. Pierwsze starcie wygrywają Francuzi: parowie zabijają dziesięciu z dwunastu pogańskich wodzów. Wtedy nadchodzi sam Marsyl z nowym wojskiem i Francuzi giną jeden po drugim. Gdy zostaje ich sześćdziesięciu, Roland chce wezwać Karola, a Oliwier wyrzuca mu, że ich zgubiła jego zuchwałość. Turpin godzi przyjaciół: róg już ich nie ocali, ale Karol pomści ich i pochowa.
Roland dmie w róg, aż pęka mu skroń. Karol słyszy, choć Ganelon przekonuje go, że to zabawa. Cesarz każe pojmać Ganelona, oddaje go kucharzom i zawraca. W Ronsewal Roland odcina Marsylowi prawą rękę, a poganie uciekają. Marganis rani Oliwiera w plecy. Oślepiony Oliwier uderza Rolanda, prosi o przebaczenie i umiera. Turpin, przeszyty czterema włóczniami, walczy do końca. Roland składa przed nim ciała parów, a arcybiskup je błogosławi. Gdy Roland mdleje z żalu, Turpin idzie po wodę dla niego i umiera po drodze. Roland próbuje rozbić swój miecz Durendal o skałę, żeby nie wpadł w ręce pogan. Umiera pod sosną, twarzą do Hiszpanii, i podaje Bogu rękawicę.
Karol przybywa za późno. Bóg zatrzymuje słońce, a uciekający poganie toną w Ebro. Do Saragossy przypływa emir Baligant z Babilonu. Rano Karol grzebie poległych, a jeszcze tego dnia stacza z Baligantem wielką bitwę. W pojedynku cesarz zostaje ranny, ale anioł Gabriel dodaje mu sił i Karol zabija emira. Marsyl umiera z żalu, Saragossa pada, a jej mieszkańców chrzci się siłą. Królowa Bramimonda jedzie do Francji jako branka.
W Akwizgranie Oda, siostra Oliwiera i narzeczona Rolanda, umiera na wieść o jego śmierci. Ganelon tłumaczy przed sądem, że się zemścił, ale nie zdradził. Baronowie boją się jego krewnego Pinabela i proszą o uniewinnienie. Za cesarzem staje tylko Tiery. Wygrywa pojedynek z Pinabelem, więc Ganelona rozrywają konie, a Bastrun na rozkaz cesarza wiesza trzydziestu jego poręczycieli. Bramimonda przyjmuje chrzest. W nocy Gabriel wzywa Karola na nową wojnę, a stary cesarz płacze nad swoim losem.
Karol zdobył całą Hiszpanię poza Saragossą. Rządzi tam Marsyl, który służy Mahometowi i modli się do Apollina.
Marsyl zwołuje radę. Blankandryn doradza fałszywy pokój: dary, zakładników i obietnicę chrztu w Akwizgranie, byle Frankowie odeszli.
Posłowie z gałązkami oliwnymi przychodzą do Karola, który siedzi na złotym tronie pod sosną. Cesarz odkłada odpowiedź do rana.
Roland przypomina zdradę Marsyla i radzi dalszą wojnę. Ganelon i Naim radzą przyjąć ofertę, więc rada postanawia wysłać posła.
Roland wskazuje na posła swojego ojczyma Ganelona. Ganelon grozi mu, a przy odbiorze rękawicy upuszcza ją na ziemię.
Ganelon jedzie z Blankandrynem. Obaj mówią źle o Rolandzie i zgadzają się, że trzeba go zgubić.
Ganelon przekazuje ostre warunki cesarza. Marsyl zamierza się na niego grotem, a Ganelon wysuwa miecz z pochwy.
Ganelon doradza, by poganie napadli na tylną straż Karola w wąwozach Cizy. Przysięga zdradę na relikwie miecza i dostaje dary.
Ganelon wraca z kluczami Saragossy i kłamie, że Marsyl przyjmie chrzest. Karol zarządza powrót do Francji.
Karolowi śni się, że Ganelon łamie mu włócznię, a potem że w Akwizgranie atakują go niedźwiedź i lampart.
Ganelon wskazuje Rolanda na dowódcę tylnej straży. Roland bierze dwadzieścia tysięcy ludzi i dwunastu parów, a Karol odjeżdża we łzach.
Marsyl zbiera wojsko. Jego bratanek i inni pogańscy wodzowie przysięgają, że zabiją Rolanda w Ronsewal.
Oliwier widzi z pagórka armię pogan i trzy razy prosi Rolanda, by zadął w róg. Roland odmawia, bo nie chce okryć się hańbą.
Arcybiskup Turpin rozgrzesza Francuzów i jako pokutę każe im mocno walczyć. Rycerze wznoszą okrzyk „Montjoie!”.
Parowie Francji w pojedynkach zabijają dziesięciu z dwunastu pogańskich wodzów. Pierwsza armia Marsyla prawie cała ginie.
Nad Francją rozpętuje się burza, a w południe zapada ciemność. Narrator mówi, że to żałoba po Rolandzie.
Marsyl rusza z nowym wojskiem. Giną kolejni Francuzi, wśród nich Engelier, Samson i Anzeis.
Gdy zostaje sześćdziesięciu Francuzów, Roland chce zadąć w róg. Oliwier zarzuca mu szaleństwo, a Turpin godzi przyjaciół.
Roland dmie w róg, aż pęka mu skroń. Ganelon mówi, że to zabawa, ale Naim rozpoznaje wołanie o pomoc i Karol zawraca.
Roland odcina Marsylowi prawą rękę i zabija jego syna. Marsyl ucieka, a z nim sto tysięcy pogan.
Marganis rani Oliwiera w plecy. Oślepiony Oliwier uderza Rolanda, prosi o przebaczenie i umiera.
Turpin walczy, choć przeszyły go cztery włócznie. Roland zbiera ciała parów, a arcybiskup umiera, chcąc przynieść mu wody.
Roland zabija rogiem Saracena, który chciał zabrać miecz, i próbuje rozbić Durendal o skałę. Umiera pod sosną, a anioły niosą jego duszę do raju.
Karol przybywa do Ronsewal. Bóg zatrzymuje słońce, a uciekający poganie toną w Ebro.
Na pomoc Marsylowi przypływa z Babilonu emir Baligant. Marsyl oddaje mu swoje królestwo.
Karol odnajduje ciało Rolanda i opłakuje go. Serca bohaterów chowa się w marmurze, a ciała wiezie do Francji.
Posłowie emira wyzywają Karola do bitwy. W pojedynku z Baligantem cesarz zostaje ranny, ale z pomocą anioła zabija przeciwnika.
Marsyl umiera z żalu. Karol zdobywa Saragossę, każe ochrzcić pogan i zabiera Bramimondę do Francji.
W Akwizgranie Oda pyta o Rolanda. Słyszy, że nie żyje, i umiera u stóp cesarza.
Ganelon mówi, że się zemścił, ale nie zdradził. Baronowie proszą o jego uniewinnienie, bo boją się Pinabela.
Tiery staje po stronie cesarza i w pojedynku zabija Pinabela.
Trzydziestu poręczycieli zostaje powieszonych, a Ganelona rozrywają konie. Bramimonda przyjmuje chrzest jako Julianna, a Gabriel wzywa Karola na kolejną wojnę.
Sprawdź, ile pamiętasz: Pieśń o Rolandzie: sprawdzian z lektury