- Przemiana bohatera
- Kmicic zaczyna jako zabijaka, który pali Wołmontowicze i porywa Oleńkę. Przez wierność Radziwiłłowi staje po złej stronie. Gdy poznaje prawdę, ślubuje Bogu walkę ze zdrajcami i pod nazwiskiem Babinicz odkupuje winy czynami. Pod koniec sam mówi, że pokuta się skończyła. (tom I, Rozdział V; tom II, Rozdział I; tom III, Rozdział XXX)
- Zdrada
- Janusz Radziwiłł oddaje Litwę pod władzę Szwedów i tłumaczy to ratowaniem kraju. Bogusław mówi otwarcie, że chodzi o władzę i łup. Zdradza też Kuklinowski. Słowo „zdrajca” wraca przez całą powieść: krzyczy je Zagłoba w Kiejdanach, a Oleńka mówi je Kmicicowi. (tom I, Rozdział XIII; tom I, Rozdział XXV; tom I, Rozdział XX)
- Patriotyzm i obrona ojczyzny
- Pułkownicy rzucają buławy pod nogi hetmana, bo nie chcą służyć Szwedom. Obrońcy Jasnej Góry, szlachta laudańska i Kmicic walczą za kraj, choć wydaje się, że wszystko stracone. Król we Lwowie oddaje kraj w opiekę Matki Bożej. (tom I, Rozdział XIII; tom II, Rozdział XVII; tom II, Rozdział XXX)
- Wiara i opieka Matki Bożej
- Obrona Jasnej Góry to w powieści walka o wiarę, nie tylko o mury. Kordecki zapewnia obrońców, że Najświętsza Panna jest mocniejsza od dział. Kmicic przysięga na krucyfiks i ślubuje Chrystusowi poprawę. (tom II, Rozdział XVII; tom II, Rozdział I; tom II, Rozdział XXX)
- Odwaga i tchórzostwo
- Odwagę pokazują Kmicic pod Jasną Górą i w górach, Wołodyjowski w pojedynku i Kordecki wobec Millera. Zagłoba lubi się chwalić i bywa ostrożny, ale w Kiejdanach pierwszy woła „zdrajca”. Tchórzostwem i wyrachowaniem są przejście na stronę Szwedów i porzucenie króla. To temat pytania jawnego CKE nr 36. (tom II, Rozdział XVIII; tom II, Rozdział XXIV; tom I, Rozdział XV)
- Miłość i honor
- Oleńka kocha Kmicica, ale nie przebacza mu gwałtów ani służby zdrajcy. Kmicic chce zasłużyć na nią czynami, nie słowami. Ich miłość spełnia się dopiero wtedy, gdy honor Kmicica zostaje oczyszczony listem króla. (tom I, Rozdział V; tom I, Rozdział XVI; tom III, Rozdział XXX)
- Przysięga i słowo
- Kmicic przysięga Radziwiłłowi na krucyfiks i ta przysięga wiąże go długo przy zdrajcy. Potem składa drugi ślub, tym razem Chrystusowi. Król we Lwowie także składa śluby. Powieść pokazuje, że słowo wiąże, ale ważne jest też, komu się je daje. (tom I, Rozdział XIII; tom II, Rozdział I; tom II, Rozdział XXX)
- Rycerz i żołnierz
- Wołodyjowski to wzór żołnierza: mały, ale niezrównany w szabli i wierny. Kmicic łączy brawurę z pomysłowością, gdy wysadza kolubrynę. Roch Kowalski jest odważny, ale prostoduszny: w bitwie pod Warszawą dopada Karola Gustawa i ginie od strzału Bogusława, bo, jak domyśla się Wołodyjowski, zawahał się na widok Radziwiłła. (tom I, Rozdział VII; tom II, Rozdział XVIII; tom III, Rozdział XXIV)