Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →

Potop: motywy literackie

Motywy

Przemiana bohatera
Kmicic zaczyna jako zabijaka, który pali Wołmontowicze i porywa Oleńkę. Przez wierność Radziwiłłowi staje po złej stronie. Gdy poznaje prawdę, ślubuje Bogu walkę ze zdrajcami i pod nazwiskiem Babinicz odkupuje winy czynami. Pod koniec sam mówi, że pokuta się skończyła. (tom I, Rozdział V; tom II, Rozdział I; tom III, Rozdział XXX)
Zdrada
Janusz Radziwiłł oddaje Litwę pod władzę Szwedów i tłumaczy to ratowaniem kraju. Bogusław mówi otwarcie, że chodzi o władzę i łup. Zdradza też Kuklinowski. Słowo „zdrajca” wraca przez całą powieść: krzyczy je Zagłoba w Kiejdanach, a Oleńka mówi je Kmicicowi. (tom I, Rozdział XIII; tom I, Rozdział XXV; tom I, Rozdział XX)
Patriotyzm i obrona ojczyzny
Pułkownicy rzucają buławy pod nogi hetmana, bo nie chcą służyć Szwedom. Obrońcy Jasnej Góry, szlachta laudańska i Kmicic walczą za kraj, choć wydaje się, że wszystko stracone. Król we Lwowie oddaje kraj w opiekę Matki Bożej. (tom I, Rozdział XIII; tom II, Rozdział XVII; tom II, Rozdział XXX)
Wiara i opieka Matki Bożej
Obrona Jasnej Góry to w powieści walka o wiarę, nie tylko o mury. Kordecki zapewnia obrońców, że Najświętsza Panna jest mocniejsza od dział. Kmicic przysięga na krucyfiks i ślubuje Chrystusowi poprawę. (tom II, Rozdział XVII; tom II, Rozdział I; tom II, Rozdział XXX)
Odwaga i tchórzostwo
Odwagę pokazują Kmicic pod Jasną Górą i w górach, Wołodyjowski w pojedynku i Kordecki wobec Millera. Zagłoba lubi się chwalić i bywa ostrożny, ale w Kiejdanach pierwszy woła „zdrajca”. Tchórzostwem i wyrachowaniem są przejście na stronę Szwedów i porzucenie króla. To temat pytania jawnego CKE nr 36. (tom II, Rozdział XVIII; tom II, Rozdział XXIV; tom I, Rozdział XV)
Miłość i honor
Oleńka kocha Kmicica, ale nie przebacza mu gwałtów ani służby zdrajcy. Kmicic chce zasłużyć na nią czynami, nie słowami. Ich miłość spełnia się dopiero wtedy, gdy honor Kmicica zostaje oczyszczony listem króla. (tom I, Rozdział V; tom I, Rozdział XVI; tom III, Rozdział XXX)
Przysięga i słowo
Kmicic przysięga Radziwiłłowi na krucyfiks i ta przysięga wiąże go długo przy zdrajcy. Potem składa drugi ślub, tym razem Chrystusowi. Król we Lwowie także składa śluby. Powieść pokazuje, że słowo wiąże, ale ważne jest też, komu się je daje. (tom I, Rozdział XIII; tom II, Rozdział I; tom II, Rozdział XXX)
Rycerz i żołnierz
Wołodyjowski to wzór żołnierza: mały, ale niezrównany w szabli i wierny. Kmicic łączy brawurę z pomysłowością, gdy wysadza kolubrynę. Roch Kowalski jest odważny, ale prostoduszny: w bitwie pod Warszawą dopada Karola Gustawa i ginie od strzału Bogusława, bo, jak domyśla się Wołodyjowski, zawahał się na widok Radziwiłła. (tom I, Rozdział VII; tom II, Rozdział XVIII; tom III, Rozdział XXIV)

Konteksty

Kontekst historyczny
Powieść opisuje najazd Szwedów na Rzeczpospolitą w latach 1655–1660, nazywany potopem. Sienkiewicz przedstawia lata 1655–1657: ugodę w Kiejdanach, obronę Jasnej Góry, powrót króla, śluby lwowskie i bitwę pod Prostkami.
Kontekst historycznoliteracki
Trylogię Sienkiewicz pisał, gdy Polski nie było na mapie. W ostatnim zdaniu „Pana Wołodyjowskiego”, zamykającego Trylogię, napisał, że tworzył ją ku pokrzepieniu serc. Opowieść o kraju, który podnosi się z klęski, miała dawać nadzieję czytelnikom pod zaborami.
Kontekst literacki: Trylogia
„Potop” to druga część Trylogii, między „Ogniem i mieczem” a „Panem Wołodyjowskim”. Wołodyjowski, Zagłoba i Skrzetuski przechodzą do niego z pierwszej części.
Kontekst literacki: wzorce osobowe
Bohaterów „Potopu” łatwo porównać z wzorcami z literatury dawnej. Kordecki przypomina świętego z żywotów, Wołodyjowski wzorowego rycerza, a Jan Kazimierz władcę dbającego o poddanych.
Kontekst literacki: przemiana bohatera
Przemianę Kmicica można zestawić z przemianą Gustawa w Konrada w „Dziadach” cz. III Mickiewicza. W obu wypadkach bohater zmienia imię, a prywatne sprawy ustępują sprawie narodu.
Kontekst religijny
Obrona Jasnej Góry i śluby lwowskie łączą w powieści losy kraju z wiarą katolicką. Matka Boża staje się patronką walki ze Szwedami, których bohaterowie nazywają heretykami.