Tom I zaczyna się w styczniu 1655 roku na Żmudzi. Zmarły pułkownik Herakliusz Billewicz zapisał w testamencie wnuczkę Aleksandrę, czyli Oleńkę, synowi przyjaciela, Andrzejowi Kmicicowi, chorążemu orszańskiemu. Opiekę nad sierotą powierzył szlachcie laudańskiej. Kmicic przyjeżdża do Wodoktów i zakochuje się w Oleńce od pierwszego wejrzenia. Jego kompania, czyli zawadiacy w rodzaju Kokosińskiego, hula w Lubiczu i w Upicie. Oleńka żąda, by ich odprawił. Butrymowie wycinają kompanię, a Kmicic w nocy pali w odwecie ich zaścianek Wołmontowicze. Oleńka ukrywa go przed pogonią, ale odpędza go od siebie i przeklina. Kmicic wraca z oddziałem i porywa ją do Lubicza. Szlachtę prowadzi pan Michał Wołodyjowski. Kmicic grozi, że wysadzi dom prochem, w końcu staje do pojedynku i pada ciężko ranny. Wołodyjowski nie każe go dobić i sam oświadcza się Oleńce, ale dostaje odmowę.
Latem Szwedzi wchodzą do Wielkopolski, a hetman wielki litewski Janusz Radziwiłł gromadzi wojsko w Kiejdanach. Kmicic, zachwycony księciem, przysięga mu na krucyfiks, że go nie opuści. Na uczcie hetman ogłasza ugodę ze Szwedami. Pułkownicy rzucają buławy pod nogi księcia, a Zagłoba krzyczy „zdrajca”. Hetman więzi opornych, a Kmicic zostaje przy nim, przekonany, że książę ratuje kraj. Oleńka nazywa go zdrajcą. Wołodyjowski, Zagłoba i Skrzetuscy wydostają się z niewoli. W Billewiczach łapią Kmicica i mają go rozstrzelać. Ratuje go list hetmana, który Zagłoba znajduje przy nim: wynika z niego, że Kmicic wcześniej wyprosił życie dla pułkowników.
Hetman wysyła Kmicica z listami na zachód. W Pilwiszkach Kmicic spotyka księcia Bogusława, kuzyna hetmana. Bogusław szczerze mówi mu, że Radziwiłłom chodzi o koronę i o własny kawałek kraju, który rozrywają sąsiedzi. Kmicic porywa księcia, ale ten w drodze wyrywa mu pistolet, strzela mu w twarz i ucieka. Ranny Kmicic, wieziony przez wachmistrza Sorokę, ślubuje Bogu walkę ze zdrajcami. Pisze do hetmana list, w którym wypowiada mu służbę, i przyjmuje nazwisko Babinicz.
W tomie II Kmicic jedzie z Kiemliczami przez kraj zajęty przez Szwedów. W Kruszynie słyszy, jak hrabia Wrzeszczowicz chwali się posłowi cesarskiemu Lisoli, że to on namówił Karola Gustawa do zajęcia klasztoru jasnogórskiego. Kmicic ostrzega przeora, księdza Kordeckiego. W czasie oblężenia walczy na murach, a w końcu nocą wysadza prochem największą szwedzką kolubrynę. Sam wpada w ręce Szwedów. Generał Miller oddaje go zdrajcy Kuklinowskiemu, który przypala go ogniem w stodole. Kiemlicze uwalniają Kmicica. Ten przypala Kuklinowskiego i zostawia go przywiązanego do belki. Na Śląsku, w Głogowej, Kmicic przynosi królowi Janowi Kazimierzowi wieść, że Jasna Góra się broni. W czasie powrotu króla przez góry Szwedzi zastawiają zasadzkę. Kmicic z Kiemliczami rzuca się na cały oddział i ratuje króla. Ciężko ranny wyznaje królowi, że naprawdę nazywa się Kmicic. Janusz Radziwiłł umiera w ostatni dzień roku w oblężonym Tykocinie. We Lwowie król ślubuje oddać kraj w opiekę Matce Bożej.
Kmicic dostaje oddział Tatarów i walczy pod komendą Sapiehy. Dowiaduje się, że Bogusław wywiózł Oleńkę do Taurogów. W tomie III wojska Czarnieckiego i Sapiehy biją Szwedów, a Polacy odbijają Warszawę. Kmicic z Tatarami pustoszy Prusy elektora, sprzymierzonego ze Szwedami. Pod Prostkami Kmicic rozbija wojsko Bogusława, dopada księcia i bierze go do niewoli. Ciężko ranny wraca do Lubicza. W kościele w Upicie ksiądz odczytuje list króla, który wylicza zasługi Babinicza i mówi, że to Kmicic. Oleńka całuje mu rękę, a w Wodoktach pada przed nim na kolana. W Wodoktach odbywa się uczta, na której Zagłoba wznosi toast za przyszłe pokolenia. Ślub Kmicica z Oleńką narrator wspomina już tylko krótko.
Narrator przedstawia ród Billewiczów i szlachtę laudańską. Stary pułkownik Herakliusz Billewicz zostawia wnuczkę Aleksandrę pod opieką Laudy, a w testamencie przeznacza ją na żonę Andrzejowi Kmicicowi. Kmicicowi zapisuje też wieś Lubicz.
Styczeń 1655 roku. Oleńka czeka na nieznanego narzeczonego. Kmicic przyjeżdża, od razu się w niej zakochuje i opowiada o wojnie i swoich kompanach.
Kompanionowie Kmicica proszą Oleńkę o wsparcie w drodze do Upity. Ona odmawia i mówi, że dla Kmicica najgorsza jest ich kompania.
Kmicic znajduje w Lubiczu ciała zabitych towarzyszy. W nocy pali w odwecie zaścianek Butrymów. Oleńka ukrywa go przed pogonią, a potem przegania i przeklina.
Kmicic porywa Oleńkę do Lubicza. Szlachta z Wołodyjowskim otacza dwór, Kmicic grozi, że wysadzi go prochem. Na koniec staje do pojedynku z Wołodyjowskim i pada.
Wołodyjowski zaczyna zbierać wojsko. Kmicic leży ciężko ranny i pierwszy raz zastanawia się nad swoimi winami.
Kmicic przysięga Radziwiłłowi na krucyfiks, że go nie opuści. Na uczcie hetman ogłasza ugodę ze Szwedami, pułkownicy rzucają buławy, a Zagłoba krzyczy „zdrajca”.
Radziwiłł tłumaczy Kmicicowi, że ugoda ze Szwedami ma ocalić Litwę, i przypomina mu przysięgę. Kmicic zostaje przy hetmanie.
Kmicic prosi księcia o życie Wołodyjowskiego i innych pułkowników. Opowiada też, że Oleńka nazwała go zdrajcą.
Kmicic przyjeżdża po miecznika i Oleńkę. Wołodyjowski i jego towarzysze łapią go i każą rozstrzelać. Zagłoba wraca, by przeszukać skazanego.
W Pilwiszkach książę Bogusław mówi Kmicicowi wprost, że Radziwiłłom chodzi o władzę i część rozpadającej się Rzeczypospolitej. Kmicic postanawia porwać księcia.
W drodze Kmicic wygarnia Bogusławowi całą prawdę o zdradzie. Książę wyrywa mu pistolet, strzela mu w twarz i ucieka.
Soroka wiezie rannego Kmicica przez lasy. Kmicic ślubuje Chrystusowi, że będzie ścigał zdrajców do końca życia.
Kmicic pisze własną krwią list, w którym wypowiada hetmanowi służbę. Ostrzega Wołodyjowskiego listem podpisanym nazwiskiem Babinicz.
Kmicic jedzie z Kiemliczami przez Prusy i Podlasie. Gdy w karczmie pod Wąsoszą Józwa Butrym poznaje Kmicica, Kosma Kiemlicz pyta ojca „Ociec, prać?”, a stary odpowiada „Prać!”.
Kmicic przyjeżdża na Jasną Górę i mówi przeorowi Kordeckiemu, że Szwedzi idą na klasztor. Ojcowie i szlachta naradzają się nad obroną.
Oblężenie trwa, a jedna olbrzymia kolubryna kruszy mury. Kmicic wymyśla, jak wysadzić ją prochem.
Kmicic nocą rozsadza działo, ale wpada w ręce Szwedów. Miller oddaje go Kuklinowskiemu, który przypala go w stodole. Kiemlicze go ratują.
Kmicic przynosi królowi wieść o obronie klasztoru. Król wita go jak złotego gościa i słucha jego opowieści.
Do króla dochodzi list Bogusława, który oskarża Kmicica, że chciał porwać króla dla Szwedów. Kmicic szaleje z bólu i wstydu.
W górskim przejściu Szwedzi atakują orszak. Kmicic z Kiemliczami rzuca się na cały oddział i osłania króla. Ranny wyznaje, że jest Kmicicem.
Janusz Radziwiłł, opuszczony przez wszystkich, umiera w oblężonym Tykocinie w ostatni dzień roku.
We Lwowie król w czasie mszy obiera Matkę Bożą za Królową swojego państwa i obiecuje poprawić los ludu.
Kmicic z Tatarami rozbija wojsko Bogusława, goni księcia i bierze go do niewoli.
W kościele w Upicie ksiądz czyta list króla o zasługach Kmicica. Oleńka pada mu do kolan, a Lauda wiwatuje na cześć młodej pary.
Sprawdź, ile pamiętasz: Potop: sprawdzian z lektury