Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →

Proces: motywy literackie

Motywy

Sąd i władza
Sąd w „Procesie” jest wszędzie i nigdzie. Ma kancelarie na poddaszach kamienic, a jego najwyżsi sędziowie pozostają w ukryciu. Urzędnicy, których K. widzi, są niscy rangą, a sami nic nie wiedzą o sprawie. Titorelli mówi K., że wszystko należy do sądu. Kapelan dodaje, że sąd niczego od K. nie chce. Ta władza nie musi niczego nakazywać, bo oskarżony sam przychodzi. (Rozdział trzeci; Rozdział siódmy; Rozdział dziewiąty)
Wina i niewinność
Pierwsze zdanie mówi, że K. nie zrobił nic złego, a mimo to zostaje aresztowany. Strażnik Willem twierdzi, że to wina przyciąga sąd. K. powtarza, że jest niewinny, ale kapelan odpowiada, że tak mówią winni. Powieść nie rozstrzyga, czy K. jest winny. Pokazuje, że oskarżenie samo zaczyna zmieniać człowieka. (Rozdział pierwszy; Rozdział drugi; Rozdział dziewiąty)
Absurd i biurokracja
Przesłuchanie odbywa się w niedzielę w biednej kamienicy, a notes sędziego to stary zeszyt. Akta krążą między kancelariami bez końca. Titorelli tłumaczy, że uniewinnienie pozorne nie kończy sprawy, a przewlekanie trzyma proces w najniższym stadium. Nikt nie potrafi wytłumaczyć, jak naprawdę działa ten sąd. (Rozdział drugi; Rozdział siódmy; Rozdział siódmy)
Kobiety jako pomoc
K. szuka wsparcia u kobiet: u panny Bürstner, u żony woźnego, u Leni. Sam myśli, że zjednuje sobie pomocniczki. Kapelan zarzuca mu, że za bardzo szuka pomocy u kobiet. Żadna z nich nie pomaga mu w sprawie, a każda ma własne związki z sądem. (Rozdział szósty; Rozdział dziewiąty)
Brama prawa
Przypowieść kapelana streszcza los K. Mężczyzna z prowincji czeka przed otwartą bramą całe życie, bo odźwierny nie pozwala mu wejść. Przekupuje go, prosi, starzeje się. Przed śmiercią słyszy, że wejście było przeznaczone tylko dla niego. Kapelan i K. kłócą się, kto kogo zwodził. Przypowieść nie ma jednego wykładu. (Rozdział dziewiąty; Rozdział dziewiąty; Rozdział dziewiąty)
Samotność i obcość
K. jest coraz bardziej sam. Panna Bürstner go unika, z wujem się nie rozumie, a w banku boi się wicedyrektora. W pustej katedrze zostaje sam z kapelanem. Na końcu nie wie, kim jest człowiek, który wyciąga ku niemu ręce z okna. (Rozdział czwarty; Rozdział dziewiąty; Rozdział dziesiąty)
Duszne powietrze
W kancelariach na poddaszu K. traci siły, bo nie może oddychać. W pracowni Titorellego okna nie da się otworzyć i K. musi zdjąć marynarkę. Zaduch pokazuje, że sąd odbiera człowiekowi powietrze, choć nikt go nie zamyka w celi. (Rozdział trzeci; Rozdział siódmy)
Śmierć i wstyd
K. ginie w kamieniołomie, a jego ostatnie słowa porównują tę śmierć do śmierci psa. Narrator dodaje, że wstyd miał go przeżyć. K. nie broni się do końca, ale też nie wbija sobie noża, choć czuje, że tego się od niego oczekuje. Do końca nie widzi sędziego ani najwyższego sądu. (Rozdział dziesiąty; Rozdział dziesiąty; Rozdział dziesiąty)

Konteksty

Franz Kafka
Kafka urodził się w 1883 roku w Pradze, wtedy w Austro-Węgrzech, i pisał po niemiecku. Przez lata pracował jako urzędnik w zakładzie ubezpieczeń od wypadków przy pracy. Zmarł w 1924 roku. Znajomość urzędów widać w powieści: w opisach kancelarii, akt i podań.
Wydanie wbrew woli autora
Kafka zaczął pisać „Proces” w 1914 roku i nie skończył powieści. Prosił przyjaciela, Maksa Broda, żeby po jego śmierci spalił rękopisy. Brod tego nie zrobił i wydał „Proces” w 1925 roku, już po śmierci Kafki.
Sytuacja kafkowska
Od nazwiska pisarza powstał przymiotnik: po niemiecku „kafkaesk”, po polsku „kafkowski”. Nazywa się tak sytuację, w której bezradny człowiek staje wobec anonimowej, wszechwładnej instytucji. „Proces” to wzór takiej sytuacji.
Parabola
Parabola, czyli przypowieść, to utwór, w którym postacie i zdarzenia niosą ogólną prawdę. W „Procesie” kapelan opowiada K. przypowieść o bramie prawa. Wielu czytelników odczytuje w ten sposób całą powieść: jako opowieść o losie każdego człowieka, a nie o jednym urzędniku.
Polskie przekłady
Pierwsze polskie wydanie ukazało się w 1936 roku pod nazwiskiem Brunona Schulza, choć przełożyła je Józefina Szelińska; Schulz dokonał korekty. W 2008 roku wyszedł przekład Jakuba Ekiera, a w 2026 roku Wolne Lektury udostępniły przekład Katarzyny Łakomik. Ta karta cytuje przekład Łakomik. Uczniowie mogą mieć w ręku inne wydanie, a wtedy imiona i brzmienie zdań się różnią (np. Józef K. zamiast Josef K.).
Dwudziestolecie międzywojenne
Podstawa programowa umieszcza „Proces” wśród lektur dwudziestolecia międzywojennego, na poziomie rozszerzonym, we fragmentach. Powieść ukazała się w 1925 roku, w czasie, gdy literatura pytała o miejsce człowieka w świecie bez stałych zasad.