Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →

Przedwiośnie: motywy literackie

Motywy

Szklane domy
Seweryn opowiada synowi o wynalazcy Baryce, który buduje w Polsce tanie, czyste domy ze szkła. To utopia: obraz kraju sprawiedliwego i nowoczesnego. Po przejściu granicy Cezary widzi błoto i nędzę i pyta, gdzie są szklane domy. Mit ojca staje się miarą, którą Cezary przykłada do prawdziwej Polski. (Część pierwsza – Szklane domy; Część pierwsza – Szklane domy; Część druga – Nawłoć)
Rewolucja
W Baku Cezary z zapałem popiera rewolucję i przekonuje matkę, że to prawo moralne. Widzi jednak, że rewolucja odbiera matce życie, a miasto zamienia w rzeź. W Warszawie komuniści znów namawiają go do przewrotu. Powieść nie daje prostej odpowiedzi, czy rewolucja jest drogą do sprawiedliwości. (Część pierwsza – Szklane domy; Część pierwsza – Szklane domy; Część trzecia – Wiatr od wschodu)
Matka i poświęcenie
Jadwiga oddaje synowi wszystko: jedzenie, siły i w końcu życie. Cezary dostrzega jej wyniszczenie dopiero w biedzie, a rozumie poświęcenie po jej śmierci. Zdarta z palca obrączka zostaje w jego pamięci jako znak okrucieństwa rewolucji. (Część pierwsza – Szklane domy; Część pierwsza – Szklane domy; Część pierwsza – Szklane domy)
Ojciec i syn
Ojciec i syn spotykają się przy zbiorowej mogile w Baku i od tej chwili są sobie bliscy, choć różnią się poglądami. Seweryn przekazuje synowi swoją wiarę w Polskę i legendę o szklanych domach. Umiera w drodze, a syn wchodzi do Polski sam. (Część pierwsza – Szklane domy; Część pierwsza – Szklane domy; Część pierwsza – Szklane domy)
Wojna
Wojna zabiera Cezaremu ojca, w Baku zamienia się w rzeź narodów, a pod Warszawą każe mu walczyć z bolszewikami. Na froncie Cezary znajduje przyjaźń z Hipolitem i poczucie wspólnoty z kolegami. (Część pierwsza – Szklane domy; Część pierwsza – Szklane domy; Część druga – Nawłoć)
Miłość i zazdrość
W Nawłoci miłość niszczy ludzi. Cezary całuje Karolinę, ale kocha Laurę. Karolina cierpi, widząc go z Laurą, a Wanda w tajemnicy zazdrości Karolinie. Karolina umiera otruta, a romans z Laurą kończy się przemocą i jej ślubem z Barwickim. (Część druga – Nawłoć; Część druga – Nawłoć; Część druga – Nawłoć; Część trzecia – Wiatr od wschodu)
Dwór szlachecki
Nawłoć to świat jedzenia, zabaw, polowań i balów. Ziemianie żyją tak, jakby nic się nie zmieniło. Lulek później nazywa całą klasę próżniaczą jednym słowem: „nawłoć”. Obok dworu Cezary widzi na Chłodku chłopów i komorników w nędzy. (Część druga – Nawłoć; Część druga – Nawłoć; Część trzecia – Wiatr od wschodu)
Nędza i niesprawiedliwość
Cezary ogląda biedę w wielu miejscach: na Chłodku, w dzielnicy żydowskiej w Warszawie i na ulicach, gdzie dzieci zbierają pył węglowy. Ta nędza każe mu pytać, czy odrodzona Polska jest sprawiedliwa, i pcha go ku radykalnym poglądom. (Część druga – Nawłoć; Część trzecia – Wiatr od wschodu; Część trzecia – Wiatr od wschodu)
Dojrzewanie i poszukiwanie drogi
Cezary dorasta przez kolejne doświadczenia: rewolucję, śmierć rodziców, wojnę, romans i spory polityczne. Słucha wielu nauczycieli, ale żadnemu nie oddaje się całkowicie. Na końcu sam wybiera, że idzie przed tłumem. (Część pierwsza – Szklane domy; Część trzecia – Wiatr od wschodu; Część trzecia – Wiatr od wschodu)
Przedwiośnie
Tytuł oznacza porę przejściową między zimą a wiosną. Gajowiec mówi, że wolna Polska przeżywa dopiero swoje przedwiośnie. Ostatnia scena dzieje się w pierwszy dzień przedwiośnia. Kraj jest więc na początku drogi, a jego przyszłość jest jeszcze niepewna. (Część trzecia – Wiatr od wschodu; Część trzecia – Wiatr od wschodu)

Konteksty

Dwudziestolecie międzywojenne
Powieść ukazała się w 1924 roku, kilka lat po odzyskaniu niepodległości. Żeromski pisze o sporach tamtych lat: jak urządzić nowe państwo, co zrobić z nędzą wsi i miast i jak odpowiedzieć na idee z Rosji.
Rewolucja w Rosji
Wydarzenia w Baku rozgrywają się w czasie rewolucji rosyjskiej i wojny domowej po 1917 roku. Powieść pokazuje jej hasła i jej przemoc oczami młodego zwolennika.
Wojna polsko-bolszewicka
W 1920 roku Armia Czerwona doszła pod Warszawę. W powieści Cezary idzie na wojnę, a z brzegu Wisły widać dymy płonącego Radzymina. Gajowiec opowiada o tej wojnie jako o „cudzie”.
Reforma rolna
W pierwszych latach niepodległości trwał spór o podział wielkich majątków ziemskich. W powieści Cezary żąda wielkiej reformy rolnej, a Gajowiec broni drogi stopniowej.
Powieść o dojrzewaniu
„Przedwiośnie” bywa opisywane jako powieść o dorastaniu bohatera, który przez kolejne doświadczenia kształtuje swoje poglądy. Podobną drogę przechodzą bohaterowie innych powieści o młodości.
Pozytywistyczne idee pracy
Program Gajowca przypomina myślenie pozytywistów: Polskę buduje się pracą, oszczędnością i reformami, a nie przewrotem. Cezary uważa, że to za wolno wobec nędzy.