Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →

Skąpiec: motywy literackie

Motywy

Skąpstwo
Skąpstwo Harpagona rządzi całym domem. Pan zakopuje złoto w ogrodzie, liczy butelki, każe nie ścierać mebli za mocno i rozcieńczać wino wodą. Konie są tak zagłodzone, że Jakub nazywa je szkieletami. Jakub opowiada, że ludzie mówią o panu jako o skąpcu, dusigroszu, brudasie i lichwiarzu. (Akt I, Scena 5; Akt III, Scena 2; Akt III, Scena 5; Akt III, Scena 5)
Władza pieniądza
Pieniądz jest dla Harpagona miarą wszystkiego. Słowa „bez posagu” mają starczyć za młodość, piękność i rozum. Po kradzieży Harpagon nazywa złoto przyjacielem, podporą i radością. Bez pieniędzy, jak mówi, nie ma co robić na świecie. (Akt I, Scena 10; Akt IV, Scena 7)
Konflikt ojca z dziećmi
Skąpstwo niszczy rodzinę. Kleant i Eliza muszą zadłużać się u kupców, by się ubrać, i planują ucieczkę. Ojciec przedrzeźnia córkę, rywalizuje z synem o tę samą dziewczynę, wreszcie wydziedzicza go i przeklina. Kleant mówi, że skąpstwo ojców sprawia, że dzieci życzą im śmierci. (Akt I, Scena 2; Akt II, Scena 1; Akt IV, Scena 5)
Miłość
Dwie pary młodych kochają się wbrew woli Harpagona. Walery dla Elizy zostaje sługą w cudzym domu, a Kleant otwarcie staje do rywalizacji z ojcem. Harpagon nie rozumie miłości: gdy Walery mówi o Elizie, on słyszy o szkatułce. Na końcu miłość wygrywa, ale tylko dzięki przypadkowi i pieniądzom Anzelma. (Akt I, Scena 1; Akt IV, Scena 3; Akt V, Scena 3)
Małżeństwo jako interes
Harpagon traktuje śluby dzieci jak transakcje. Elizę wydaje za Anzelma, bo ten nie żąda posagu. Mariannę chce poślubić, ale pyta Frozynę o jej posag. Frozyna wylicza mu posag z samych oszczędności. Walery przypomina, że w małżeństwie chodzi o szczęście albo niedolę całego życia. (Akt I, Scena 7; Akt II, Scena 6)
Pochlebstwo i obłuda
Walery mówi otwarcie, że ludzi zdobywa się, przyklaskując ich wadom. Frozyna zachwyca się astmą i kryzą Harpagona. Pochlebstwo działa: skąpiec ufa rządcy bardziej niż dzieciom. Ale nawet pochwały nie otwierają jego sakiewki. (Akt I, Scena 1; Akt II, Scena 6)
Szczerość i kłamstwo
Kto w tym domu mówi prawdę, dostaje kije. Jakub opowiada panu, co o nim mówią, i zostaje pobity, a potem wyrzeka się szczerości. Gdy skłamie, chcą go powiesić. Kleant mówi ojcu wprost, że nie chce macochy, i też zostaje skarcony. (Akt III, Scena 6; Akt V, Scena 6)
Podejrzliwość i lęk
Harpagon żyje w strachu przed złodziejami. Wygania Strzałkę jako szpiega, w szczekaniu psa słyszy zamach na swoje pieniądze, a w rozmowach dzieci widzi spisek. Po kradzieży podejrzewa wszystkich, a w swoim szale chwyta za ramię samego siebie. (Akt I, Scena 3; Akt I, Scena 7; Akt IV, Scena 7)
Służba
Służący w „Skąpcu” mówią to, czego nie mogą powiedzieć dzieci. Strzałka przeklina skąpców i kradnie szkatułkę. Jakub broni koni i mówi panu prawdę. Lokaje chodzą w poplamionych liberiach, a konie dostają post. Służba płaci za skąpstwo pana i szuka na nim zemsty. (Akt I, Scena 3; Akt III, Scena 2; Akt V, Scena 2)
Rozpoznanie i szczęśliwy przypadek
Rozwiązanie przychodzi z zewnątrz. Walery opowiada o rozbiciu statku i ocaleniu, Marianna rozpoznaje w nim brata, a Anzelm syna. Rodzina rozdzielona na szesnaście lat odnajduje się w domu skąpca. Taki koniec należy do konwencji komedii: wszystko kończy się weselem. (Akt V, Scena 5; Akt V, Scena 5)

Konteksty

Klasycyzm francuski
Molier tworzył we Francji w XVII wieku, za panowania Ludwika XIV. Szkoła omawia go przy baroku, ale „Skąpiec” należy do klasycyzmu francuskiego. Dramat ma pięć aktów i zachowuje jedność czasu, miejsca i akcji: wszystko dzieje się jednego dnia w domu Harpagona i dotyczy jednej rodziny.
Komedia charakterów
Komedia charakterów ośmiesza jedną ludzką wadę, ucieleśnioną w głównym bohaterze. Harpagon jest skąpstwem w ludzkiej postaci. Śmieszą jego powtarzane słowa „bez posagu”, rachunki i rozpacz po stracie szkatułki. Komizm ma uczyć: widz śmieje się z wady i rozpoznaje ją w sobie.
Plaut i komedia rzymska
Molier swobodnie nawiązał do komedii rzymskiego autora Plauta „Aulularia”, wydawanej po polsku jako „Skarb”. Motyw skąpca drżącego o ukryty skarb ma więc rodowód antyczny. Harpagon zakopuje talary w ogrodzie i rozpacza po ich kradzieży.
„Zemsta” Aleksandra Fredry
„Zemsta” to polska komedia, w której też śmieszą wady starszego pokolenia. Cześnik i Rejent kłócą się o mur, a miłość młodych, Klary i Wacława, wygrywa z ich sporem. Fredro, jak Molier, każe uczuciu młodych zatriumfować nad uporem ojców i opiekunów.
„Opowieść wigilijna” Charlesa Dickensa
Ebenezer Scrooge to drugi słynny skąpiec literatury. W przeciwieństwie do Harpagona przechodzi przemianę: duchy pokazują mu jego życie i Scrooge staje się hojny. Zestawienie pokazuje, że Molier nie daje swojemu bohaterowi szansy na poprawę.
„Lalka” Bolesława Prusa
W „Lalce” pieniądz także decyduje o małżeństwach i pozycji. Wokulski zdobywa majątek, by zbliżyć się do Izabeli, a arystokracja gardzi kupcem, choć potrzebuje jego pieniędzy. Pokazuje to, że relacje oparte na majątku nie dają szczęścia.
Biblia: nie można służyć Bogu i mamonie
W Ewangelii Jezus mówi, że nie można służyć dwóm panom, Bogu i mamonie, czyli bogactwu. Harpagon wybiera pieniądz zamiast miłości do dzieci i bliźnich. Dla takiego człowieka złoto staje się bożkiem.