Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →

Zdążyć przed Panem Bogiem: motywy literackie

Motywy

Śmierć i wybór sposobu umierania
W getcie śmierć jest pewna, więc ludzie wybierają tylko, jak umrzeć. Jedni idą spokojnie do wagonów, inni walczą z bronią, jeszcze inni odbierają sobie życie. Edelman nie ocenia ich według tego, czy strzelali. (2; 7; 2)
Bohaterstwo
Edelman podważa obraz bohatera z karabinem. Mówi, że strzelali, bo świat uważa to za największe bohaterstwo. Za odważniejszych uważa tych, którzy szli spokojnie i godnie na śmierć, oraz Polę Lifszyc, która poszła z matką. (2; 7; 8)
Godność w skrajnej sytuacji
Najważniejsze dla Edelmana jest nie dać się wepchnąć na beczkę, czyli nie dać się upokorzyć. Godność zachowują Tenenbaumowa, Blumowa ze swoją szkołą i ludzie idący spokojnie do wagonów. (8; 8; 13)
Walka o życie
W getcie Edelman wyprowadza ludzi z Umschlagplatzu, po wojnie ratuje chorych na serce. To ta sama praca: zdążyć przed Panem Bogiem i dać komuś choć trochę więcej życia. (2; 14; 17)
Bóg
Pan Bóg w książce to przeciwnik w wyścigu o życie. Lekarze próbują osłonić płomień, który On chce zgasić, a On potrafi ugodzić przebiegle i za późno, by coś zrobić. Ojciec Mietka mówi, że Bóg jest po stronie Niemców. (14; 17; 16)
Pamięć
Edelman przez trzydzieści lat milczał. Na cmentarzu wskazuje groby towarzyszy, ale nie chce opowiadać do kamery: opowiedział wszystko raz. Reporterka mówi, że nie piszą historii, tylko o pamiętaniu. (4; 12; 13)
Wina i wybór
Przy bramie Umschlagplatzu Edelman mógł wyprowadzić tylko jedną osobę i wybrał łączniczkę zamiast czternastolatki. W szpitalu ktoś musi zdecydować, komu dać numerek życia, a lekarka naczelna najpierw odmawia ich dzielenia, potem pod naciskiem delegacji je dzieli. Każdy wybór kogoś skazuje. (2; 8; 13)
Miłość
Nawet w getcie ludzie się kochają, biorą śluby i chcą być razem do końca. Córka Tenenbaumowej przez trzy miesiące życia z numerkiem zdążyła się dowiedzieć, czym jest miłość. (2; 8; 14)
Głód
Głód w getcie zabija powoli i odbiera ludziom wygląd. Lekarze z getta badają chorobę głodową, bo medycyna nie zna jeszcze jej mechanizmu. (5; 5; 5)
Przypadek i ocalenie
Edelman przeżył dzięki przypadkowi: esesman spudłował, a Mietek Dąb szedł akurat ulicą. Przeżycie nie zależało od zasług. (16; 16)
Zagłada
Książka pokazuje zagładę Żydów z bliska: numerki życia, chleb na drogę do wagonu, dwa transporty dziennie do Treblinki, czterysta tysięcy ludzi przeprowadzonych przez jeden plac. (2; 2; 8)

Konteksty

Hanna Krall
Hanna Krall, urodzona w 1935 roku w Warszawie, to reporterka i pisarka. W latach 1969–1981 pracowała w tygodniku „Polityka”.
Powstanie książki
Reportaż oparty na wywiadzie z Markiem Edelmanem ukazał się najpierw w 1976 roku w czasopiśmie „Odra”, a jako książka w 1977 roku.
Prawdziwy Marek Edelman
Marek Edelman był jednym z założycieli Żydowskiej Organizacji Bojowej. Po śmierci Anielewicza został ostatnim przywódcą bojowników w getcie. Po wojnie był kardiologiem w Łodzi. Zmarł w 2009 roku.
Forma reportażu
Książka przeplata rozmowę z Edelmanem, w której reporterka mówi do niego „ty”, z opisami szpitala, wspomnieniami innych ludzi i jej własnymi uwagami w nawiasach. Krótkie sceny z getta stoją obok scen z sali operacyjnej, więc oba czasy się komentują.
Wielka akcja w getcie
Według Edelmana wielka akcja zaczęła się 22 lipca i skończyła 8 września 1942 roku, po sześciu tygodniach. Z Umschlagplatzu wywieziono wtedy do Treblinki czterysta tysięcy ludzi.
Powstanie w getcie
Powstanie wybuchło dziewiętnastego kwietnia 1943 roku. Według Edelmana w ŻOB-ie było dwustu dwudziestu ludzi, a reporterka zestawia ich z dwoma tysiącami dziewięćdziesięcioma Niemcami. Po dwudziestu dniach, dziesiątego maja, Edelman z grupą wyszedł kanałami.
Pytania jawne na maturze ustnej
Na liście jawnych zadań CKE na lata 2026–2028 są trzy pytania o tę książkę: o godność w skrajnych sytuacjach, o Zagładę z perspektywy świadka i uczestnika oraz o walkę o życie w czasie wojny i po niej.