- Mesjanizm
- W widzeniu księdza Piotra Polska cierpi jak Chrystus. Gal umywa ręce, króle krzyczą „ukrzyżuj”, a żołdak Moskal przebija naród kopią. Naród umiera i zmartwychwstaje, a nad ludami staje namiestnik wolności. Cierpienie Polski ma więc sens: ma zbawić inne narody. (Akt I, Scena 5; Akt I, Scena 5)
- Prometeizm i bunt przeciw Bogu
- Konrad w Wielkiej Improwizacji chce uszczęśliwić naród i żąda od Boga władzy nad duszami. Mówi, że kocha i cierpi za miliony. Gdy Bóg milczy, oskarża Go, że jest tylko mądrością, a nie miłością. Bunt w imię ludzi kończy się omdleniem, bo wynika też z pychy. (Akt I, Scena 2; Akt I, Scena 2)
- Poeta i poezja
- Konrad czuje się mistrzem, który kręci gwiazdami jak harmoniką. Mówi, że jego pieśń to nieśmiertelność i tworzenie. Na początku Improwizacji skarży się jednak, że słowa nie oddają myśli. Ewa modli się za poetę, którego piosenki czytała. (Akt I, Scena 2; Akt I, Scena 2)
- Cierpienie narodu i martyrologia
- Więźniowie opowiadają o śledztwie, biciu i zsyłce. Jan Sobolewski widzi kibitki ze studentami i pobitego Wasilewskiego. Rollison dostaje kije, a Cichowski wraca z więzienia odmieniony. Dedykacja nazywa przyjaciół autora męczennikami sprawy narodowej. (Akt I, Scena 1; Akt I, Scena 7; Wstęp)
- Walka dobra ze złem o duszę
- W prologu duchy z lewej strony kuszą więźnia, a z prawej go bronią. W czasie Improwizacji znowu walczą nad Konradem. Ksiądz Piotr wypędza diabła egzorcyzmem. Diabły walczą też o duszę Senatora we śnie. (Akt I, Scena 2; Akt I, Scena 3; Akt I, Scena 6)
- Pokora i pycha
- Ksiądz Piotr zaczyna modlitwę od słów, że jest prochem i niczym. Dzięki pokorze dostaje widzenie, którego nie dostał dumny Konrad. Diabeł mówi, że jego ukochana to pycha. Chór aniołów śpiewa, że Pan objawia maluczkim to, czego wielkim odmawia. (Akt I, Scena 5; Akt I, Scena 3)
- Więzienie
- Akcja zaczyna się w celi klasztoru Bazylianów, zamienionego na więzienie. Więźniowie spotykają się potajemnie w Wigilię. Przedmowa mówi, że cała ziemia od Prosny do Dniepru stała się ogromnym więzieniem. (Litwa, prolog; Przedmowa)
- Matka
- Anioł Stróż czuwa nad więźniem na prośbę jego matki. Pani Rollison, ślepa matka, błaga Senatora o widzenie z synem i o księdza dla niego. W widzeniu księdza Piotra matka Wolność płacze u stóp krzyża. (Litwa, prolog; Akt I, Scena 8; Akt I, Scena 5)
- Sen i widzenie
- Sny i widzenia odsłaniają prawdę o bohaterach. Ewa śni o kwiatach, ksiądz Piotr widzi przyszłość Polski. Senator śni o utracie łaski cara, bo boi się tylko o swoją karierę. Konrad w Wigilię opowiada widzenie orła i kruka. (Akt I, Scena 4; Akt I, Scena 5; Akt I, Scena 6)
- Zemsta
- Konrad śpiewa pieśń zemsty na wroga, „z Bogiem i choćby mimo Boga”. Justyn Pol chce zabić Senatora scyzorykiem. Ksiądz Piotr nie mści się za policzek, tylko zapowiada karę Bożą. (Akt I, Scena 1; Akt I, Scena 8)
- Społeczeństwo polskie
- W salonie warszawskim przy stoliku siedzą urzędnicy i literaci, którzy mówią po francusku i nie chcą słuchać o cierpieniu Litwy. Przy drzwiach stoi młodzież, która słucha historii Cichowskiego. Wysocki mówi, że naród jest jak lawa: zimny z wierzchu i gorący w głębi. (Akt I, Scena 7; Akt I, Scena 7)
- Władza i tyrania
- Car i Senator rządzą strachem. Senator więzi dzieci i dla kariery szuka spisku. Belzebub, który pilnuje snu Senatora, mówi, że zwierzchność ma od cara. Konrad na końcu Improwizacji jest bliski nazwania Boga carem. (Akt I, Scena 1; Akt I, Scena 6; Akt I, Scena 2)