Black Weeks −30% na wszystkie kursy
Dopasuj kurs −30% →

Hamlet: motywy literackie

Motywy

Zemsta
Duch każe Hamletowi pomścić ojca, a książę obiecuje, że wymaże z pamięci wszystko inne. Potem długo zwleka i sam to sobie wyrzuca. Obok niego stoją dwaj inni synowie, którzy chcą pomścić ojców: Laertes, gotów zabić Hamleta nawet w kościele, i Fortynbras, który chce odzyskać ziemie. Laertes mści się szybko i podstępem, a zemsta spada na niego samego. (Akt I, Scena 5; Akt IV, Scena 7; Akt V, Scena 2)
Wahanie i działanie
Hamlet ciągle zastanawia się, zamiast działać. Mówi, że rozwaga czyni nas tchórzami. Nie zabija modlącego się króla, bo taka zemsta wysłałaby mordercę do nieba. Wojsko Fortynbrasa, które ginie za skrawek ziemi, zawstydza go. Dopiero w akcie V uznaje, że trzeba być w pogotowiu, i działa w jednej chwili. (Akt III, Scena 1; Akt IV, Scena 4; Akt V, Scena 2)
Szaleństwo udawane i prawdziwe
Hamlet zapowiada, że może udawać dziwaka, a potem gra szaleńca tak, że Poloniusz widzi w tym metodę. Matce mówi, że jest szalony tylko przez podstęp. Ofelia traci zmysły naprawdę, po śmierci ojca. Jej obłęd jest prawdziwą klęską, a obłęd Hamleta jest maską. (Akt II, Scena 2; Akt III, Scena 4; Akt IV, Scena 5)
Śmierć
Hamlet myśli o śmierci od pierwszego monologu. W „Być albo nie być” zastanawia się, co czeka człowieka po śmierci. Na cmentarzu trzyma czaszkę Yoryka i mówi, że Aleksander Wielki też obrócił się w proch. Śmierć zrównuje wszystkich: króla i żebraka, błazna i wodza. (Akt III, Scena 1; Akt V, Scena 1; Akt V, Scena 1)
Pozory i prawda
Hamlet od pierwszej sceny odróżnia to, co się wydaje, od tego, co jest. Zapisuje w tabliczce, że można się uśmiechać i być łotrem. Dwór żyje udawaniem: król gra dobrego władcę, Rozenkranc i Gildenstern przyjaciół, Poloniusz szpieguje syna. Prawdę wydobywa dopiero teatr, czyli inne udawanie. (Akt I, Scena 2; Akt I, Scena 5; Akt II, Scena 1)
Teatr w teatrze
Hamlet każe aktorom zagrać sztukę podobną do zbrodni stryja, bo chce złapać na niej sumienie króla. Przed przedstawieniem uczy ich, że teatr ma pokazywać naturze zwierciadło. Sztuka, którą Hamlet nazywa „Łapką na myszy”, jest pułapką: król zrywa się i wychodzi. (Akt II, Scena 2; Akt III, Scena 2; Akt III, Scena 2)
Władza i zepsucie państwa
Marcellus mówi, że coś jest chorobliwego w państwie duńskim. Hamlet porównuje świat do niepielonego ogrodu, a Danię do więzienia. Władza zdobyta zbrodnią rodzi szpiegostwo, podstępy i kolejne śmierci. Na końcu tron przejmuje obcy książę. (Akt I, Scena 4; Akt II, Scena 2; Akt V, Scena 2)
Miłość
Miłość Hamleta i Ofelii niszczą polityka i podejrzliwość. Ojciec i brat każą Ofelii nie ufać księciu, a ona go odtrąca. Hamlet każe jej iść do klasztoru, a nad jej grobem mówi, że tysiąc braci nie kochałoby jej tak jak on. Drugą miłością w dramacie jest uczucie Gertrudy do syna. (Akt I, Scena 3; Akt III, Scena 1; Akt V, Scena 1)
Ojciec i syn
Trzej synowie tracą ojców: Hamlet, Laertes i Fortynbras. Każdy ma pomścić ojca albo odzyskać to, co ojciec stracił. Poloniusz uczy syna i zaraz go szpieguje. Hamlet mówi, że stryj jest tak podobny do ojca jak on sam do Herkulesa. (Akt I, Scena 2; Akt IV, Scena 5; Akt I, Scena 1)
Sumienie i wina
Król nie może się modlić, bo nie chce oddać tego, co zdobył zbrodnią. Królowa po rozmowie z synem widzi w duszy czarne plamy. Laertes przyznaje, że pojedynek jest prawie wbrew jego sumieniu. Hamlet każe aktorom zagrać sztukę, bo chce wydobyć na wierzch sumienie króla. (Akt III, Scena 3; Akt III, Scena 4; Akt V, Scena 2)
Przyjaźń i zdrada
Horacy jest jedynym prawdziwym przyjacielem Hamleta. Chce umrzeć razem z nim, a książę prosi go, żeby żył i opowiedział prawdę. Rozenkranc i Gildenstern udają przyjaciół, ale służą królowi. Hamlet porównuje Rozenkranca do gąbki, a Gildensternowi zarzuca, że chciałby na nim grać jak na flecie. (Akt III, Scena 2; Akt IV, Scena 2; Akt V, Scena 2)
Los i Opatrzność
Na początku Hamlet skarży się, że to właśnie on musi naprawić świat, który wyszedł z formy. Po podróży mówi, że jakieś dobre bóstwo kształtuje nasze czyny i że nawet wróbel nie spadnie bez Opatrzności. Ostateczny porządek przychodzi jednak przez przypadki: zamienione rapiery i wypity puchar. (Akt I, Scena 5; Akt V, Scena 2; Akt V, Scena 2)

Konteksty

Renesans
Szkoła omawia Szekspira z renesansem, choć „Hamlet” powstał na przełomie XVI i XVII wieku. Hamlet jest uczonym z uniwersytetu, który zachwyca się człowiekiem: nazywa go doskonałym tworem, podobnym do anioła i bóstwa. Zaraz potem pyta, czym jest dla niego ta kwintesencja prochu. Renesansowa wiara w człowieka spotyka się tu z melancholią i zwątpieniem.
Źródło fabuły
Historia duńskiego księcia, który udaje szaleństwo, by pomścić ojca, pochodzi z kroniki Saksona Gramatyka z XIII wieku. Szekspir mógł ją znać z francuskiej przeróbki François de Belleforesta z 1570 roku. Dramat dodaje do starej opowieści ducha, rozterki bohatera i tragiczne zakończenie.
Biblia: Kain i Abel
Król sam nazywa swoją zbrodnię bratnim mordem, na którym ciąży najstarsza klątwa. To odwołanie do biblijnego Kaina, który zabił brata Abla. Na cmentarzu Hamlet wspomina szczękę Kaina, pierwszego mordercy.
Mitologia i historia antyczna
Hamlet prosi aktora o mowę o zdobyciu Troi: Pirrus zabija starego Priama, a Hekuba rozpacza po mężu. Rozpacz aktora nad Hekubą zawstydza księcia, który nie umie działać. Horacy przypomina znaki przed śmiercią Juliusza Cezara, a Hamlet porównuje ojca do Hyperiona, a stryja do satyra.
Teatr o teatrze
„Hamlet” mówi o samym teatrze. Książę uczy aktorów, żeby nie przesadzali i trzymali naturze zwierciadło. Przedstawienie w przedstawieniu ma ujawnić prawdę, której nie wyjawią dworzanie. Hamlet przed śmiercią mówi o obecnych na scenie jak o widzach tragedii.
„Dziady” cz. II Adama Mickiewicza
Mickiewicz dał „Dziadom” części II motto z „Hamleta”, po angielsku: na niebie i ziemi jest więcej rzeczy, niż śniło się filozofom. W dramacie Szekspira mówi to Hamlet do Horacego po spotkaniu z duchem. Oba utwory pokazują świat, w którym zmarli wracają do żywych i mówią im prawdę.
„Tren Fortynbrasa” Zbigniewa Herberta
Wiersz Zbigniewa Herberta z tomu „Studium przedmiotu” nawiązuje do zakończenia „Hamleta”. Mówi w nim Fortynbras, który zostaje po śmierci księcia i obejmuje władzę. Wiersz pozwala porównać idealistę z politykiem.